Administrator

Administrator

Sunday, 22 August 2021 13:08

የግጥም ጥግ

ጸሐይ ከንፈር አላት፥ እንጆሪ ሚመስል
ጨረቃ ጣት አላት፥ ቀጭን እንዳለንጋ
ሰማይ አለው እሳት፥ ምድርን የሚያከስል
ከጥጥ የተሰራ፥ ደመና አለው አልጋ።
ተራራ አንገት አለው፥ መቃ የመሰለ
አለቱ ሕብስት ነው፥ በጣይ የበሰለ
ዛፍ አለው ቁንዳላ፥ የተመሳቀለ
ድንጋይ ብርሃን አለው፥ የተንቀለቀለ
ጨለማ ግርማ አለው፥ እጅግ ሚያንፀባርቅ
ሰይጣን እምነት አለው፥ ከእግዜር የሚያስታርቅ
ሰው ባለግብር ነው፥ መልዓክ ሚተካከል
ብሳና ወይን ነው፥ ገነት የሚተከል።
ይኼ ነገር…
እንዴትም ብታስብ፥
የማይሆን ነው ብለህ እንዳትሞግተኝ
እንዴት ሆነም? ብለህ፥
ምስጢር እንዳወጣ እንዳትወተውተኝ።
የማይሆነው ሁሉ፥
ታምራቱ ሁሉ
በኢምንት ልኬት፥ ፊቴ የሚፈፀም እየተሰፈረ
ታምርን ያደርጋል፥ ፍቅሬ አፍቅሩ አንሶ፥ እግዜር እያፈረ።
ሳስብህ ይሆናል፥ ይኼ ሁሉ ታምር
ና ላሳይህ አንዴ፥ (ሚወደንን ሳይሆን፥)
ሚጠላንን ማፍቀር፥ እንዴት  እንደሚያምር
    ከዳግም ሕይወት

___________________


         ነጭ ገደል ሰካራም

ቅጂልኝ!
ትርፍ እማታሳዪ
ደንበኛ ‘ማትረሺ
አንቺ ቸር ኮማሪት፤
ሲሻሽ በሽክናሽ
በጅ ካልሽም በገንቦሽ።
እኔማ -’ንኮላሽ ነኝ
እኔማ ነጭ ገደል
ሰካራም ገደል ነኝ፤
ባንቆረቆርሽልኝ ቁጥር
መሞላት ‘ማይበቃኝ
ከስንቅነህ እሸቱ (ኦ ‘ታም ፑልቶ)


Saturday, 14 August 2021 00:00

የዘላለም ጥግ

ከራስህ በቀር ማንም ሰላምን አያመጣልህም።
   ራልፍ ዋልዶ ኢመርሰን
 የሌሎች ባህርይ የውስጥ ሰላምህን እንዲያጠፋብህ አትፍቀድ።
   ዳላይ ላማ
 ሰላም የሚጀምረው ከፈገግታ ነው።
   ማዘር ቴሬዛ
 ከራስህ ጋር ሰላም ስትፈጥር፣ ከዓለም ጋር ሰላምን ትፈጥራለህ።
   ማሃ ግሆሳናንዳ
 ሰላምና ፍትህ የአንድ ሳንቲም ሁለት ገጽታዎች ናቸው።
   ዲዋይት ዲ.አይዘንሃወር
 ከራሷ ጋር ሰላም የሆነች አፍሪካን አልማለሁ።
   ኔልሰን ማንዴላ
 እስላም ማለት ሰላም ማለት ነው።
   ማላላ ዮሳፍዛይ
 ድንቁርና አሳዳሪያችን ሲሆን የእውነተኛ ሰላም ዕድል አይፈጠርም።
   ዳይላይ ላማ
 ሰላም ካጣን፣ አንዳችን ለሌላችን መፈጠራችንን ዘንግተነዋል ማለት ነው።
   ማዘር ቴሬዛ
 የሁሉም ጦርነቶች ዓላማ ሰላም ነው።
   ሴይንት ኦጉስቲን
 ሁላችንም በ ሰላም እ ንኖር ዘ ንድ ሁላችንም ሰላምን መፍጠር አለብን።
   ዣን በርትራንድ አሪስቲዴ
 በሰላም ጊዜ ልጆች አባቶቻቸውን ይቀብራሉ። በጦርነት ጊዜ አባቶች ልጆቻቸውን ይቀብራሉ።
   ሔሮዶተስ
 ልብህን ካላዳመጥክ የአዕምሮ ሰላም አትቀዳጅም።
   ጆርጅ ማይክል
 ፈጣሪ አፍሪካን ይባርክ፤ ህዝቦቿን ይጠብቅ፤ መሪዎቿን ይምራ፤ ሰላም ይስጣት።
   ትሬቨር ሁደልስተን


Saturday, 14 August 2021 00:00

የስኬት ጥግ

የምትሰራው ገንዘብ የምትፈጥረው እሴት ተምሳሌት ነው።
   አይዶው ኮዬኒካን
 ገንዘብ ሁሉን ነገር ይለውጣል።
   ሲንዲ ላዩፐር
 ገንዘብን በአግባቡ የማትይዘው ከሆነ፣ ካንተ ይርቃል።
   ሮበርት ቲ.ኪዮሳኪ
 የገንዘብ እጥረት የሃጢያቶች ሁሉ ሥር ነው።
   ጆርጅ በርናርድ ሾ
 ገንዘብ ለሁሉም ነገር መልስ ነው።
   ሶሎሞን
 ባለፀጋነት በአብዛኛው የልማድ ውጤት ነው።
   ጆን ጃኰብ አስቶር
 ገንዘብ ሊገዛው የሚችል ምርጡ ነገር የፋይናንስ ነፃነት ነው።
   ሮብ በርገር
 ገንዘብ እወዳለሁ፤ ገንዘብም ይወደኛል።
   ሪቨረንድ አይክ
 ፍቅር የቱንም ያህል ገንዘብ ቢኖርህ ደንታው አይደለም።
   ሩመር ዊሊስ
 ጓደኝነትና ገንዘብ፤ ዘይትና ውሃ ናቸው።
   ማሪዮ ፑዞ
 ገንዘብ ሁሉን ነገር መግዛት ይችላል፤ “ደስታንም” ጭምር።
   ኦም ቢሃት
 ገንዘብ ማብቂያ የሌለው ችግር ነው።
   አልቪን አይሌይ
 ሰውን ከእንስሳ የሚለየው ነገር ገንዘብ ነው።
   ጌርትሩድ ስቴይን
 ገንዘብ መቆጠብ ስህተት ከሆነ፤ ትክክል መሆን አልፈልግም።
   ዊሊያም ሻትነር


የመፅሐፉ ርዕስ:- ”ነገረ ድርሰትና የዓለማተ አማንያን ተረኮች"
                                   የገፅ ብዛት:- 253
                                   ፀሐፊው:- ዶ/ር በጎሰው የሽዋስ
                                   የመጽሐፍ ዳሰሳዊ ገምጋሚ:- አለልኝ አሥቻለ (ዶ/ር)


                የመፅሐፉ ርዕስ:- ”ነገረ ድርሰትና የዓለማተ አማንያን ተረኮች"
የገፅ ብዛት:- 253
ፀሐፊው:-  ዶ/ር በጎሰው የሽዋስ
የመጽሐፍ ዳሰሳዊ ገምጋሚ:- አለልኝ አሥቻለ (ዶ/ር)
መግቢያ
መፅሐፉ በሁለት ክፍሎች የቀረበ ሲሆን  በእየአንዳንዱ ክፍል አስር እና አስራ አንድ በጥቅሉ ሃያ አንድ ንዑስ ርዕሰ ጉዳዮችን ይዟል፡፡ ደራሲው የመረጣቸው ሁለት ቁልፍ ይዘቶችን በያዙ ክፍሎች አማካኝነት ለተደራሲያን በግልጽ ለማቅረብ መርጧል::
በመጀመሪያው ክፍል፣ የድርሰትን ምንነትና የተለያዩ የድርሰት ዓይነቶችን በማብራራትና በምሳሌ በማስደገፍ ስላስቀመጠልን፣ እከሌ እንዳለው እከሌ እንዳለው ብቻ በማለት የአንድ ወይም የሁለት ደራሲያን መብቶችን ቁጥር ከፍ አድርጎ፣ ሀሳብ በተለያዩ ምሁራንና ከተለያዩ ምንጮች ፈልቀው በቀጣይ የደራሲያንና ተመራማሪዎች ስራዎች ውስጥ እንዲንፎለፎሉ አድርጎልናል (He has properly maintained discourses of evidentiality and sincerity)፡፡
ደራሲው ስራውን ሲያቀርብ በተለይ በመጀመሪያ የመጽሐፉ ክፍል ከዚህ ቀደም ቀርበው ከነበሩት የምሁራን ስራዎች ውስጥ ያልተካተቱትን በማካተት የበሰለ የአካዳሚክ እውቀት ምንጭ እንዲሆን ከማድረግ ባለፈ በትክክለኛና አማራጭ ምሳሌዎች በማስደገፍና በመተርጎም፣ በሰው ልጆች የጥናትና ምርምር እንዲሁም የተመስጦ ደረጃ ያልተመለሱ ጉዳዮችን በማንሳት ለመመለስ ያደረገው ከፍተኛ ጥረት ይበል የሚያሰኝ ነው፡፡ የዕምነት ጉዳዮችን በአካዳሚያው የትምህርት ስርዓት አላዝቦ በመተርጎም፣ በማወዳደር፣አተያይ በመቀየር፣ ምሳሌ በማቅረብና ምናባዊ ምስል በመቅረጽ ለማቅረብ የተጠቀመውም የአፃፃፍ ዘዴም አዲስ የጽሑፍ ሞዴል ነው። ይህ አቀራረብ የተመሳሳይ ጽሑፎችን መነሻ ትርጉም ለማያውቁ ወይም ጀማሪ ለሆኑ ስራቸውን ያቀለለና ለተማሪዎች፣ አስተማሪዎችና ተመራማሪዎች ቀዳሚ ዋቢ ስራ የሆነ እንዲሁም በጉዳዩ ላይ የቀደመ ንባብና ዕዉቀት ላላቸው ሁሉ አማራጭ እይታ የፈጠረና መርጠው የሚያነቡት ክፍል ያለው የፈጠራ የአቀራረብ / የአፃፃፍ ስልት ይዞ ቀርቧል፡፡
በሁለተኛው ክፍል ደግሞ የሐይማኖት ተረኮችን በአዲስ የአቀራረብ ዘዴ ይዞ ቀርቧል:: ይህ መጽሐፍ ዓለም በዕምነትና ኃይማኖት ጉዳይ ከማህበራዊ ሚዲያ እስከ ቴሌቪዥን ድረስ ድምጹን ከፍ አድርጎ በሚንጫጫበት በዚህ ወቅት መታተሙ ደግሞ የብዙ ጥንቁቅ አንባቢያንና ሰባኪያንን አይን ይገልጣል፤ የዕይታ አድማስንም ያሰፋል፡፡ በተለይ በዚህ በሁለተኛው ክፍል የተካተቱት ኃይማኖታዊ ጉዳዮች በዳዊት፣ ጀማልና መገርሳ ተብለው በተሰየሙና የኢትዮጵያን አሁናዊ ሁኔታ ሊወክሉ በሚችሉ ተዋንያን መካከል በተደረገ ገለፃዊ ውይይት (Inclusive participation through objective symbolization and descriptive dialogue) መልክ ስለቀረቡ ሳቢ ከመሆናቸውም በላይ የእይታን አድማስ በማስተካከልና ንጽጽራዊ አረዳድን በማሳደግ የንባብ ጉሮሮን በሰፊው ይከፍታሉ፡፡
 
የመፅሐፉ ይዘትና ትንታኔ
“ነገረ ድርሰትና የዓለማተ አማንያን ተረኮች መጽሐፍ” ስለ ድርሰት ምንነትና የተለያዩ የድርሰት ዓይነቶች በግልጽ በማስረዳት ለተማሪዎች፣ ለመምህራን፣ ለተመራማሪዎችና የእምነት አባቶች/ ሰባክያነ ቃል በስፋት እንዲያግዝ አድርጎ የራሱን አሻራ ከማስቀመጡም በላይ በጉዳዮቹ ላይ ያለውን ለየት ያለ ያረዳድ መጠንና ጥልቀት አስፍሯል፡፡ በመሆኑም ይህ መጽሐፍ ማንበብ ለሚችሉትም ይሁን በዕውቀትና በክህሎት አንቱታን ላተረፉ ሁሉ ጠቀሜታው የትየሌለ ነው፡፡ በርግጥም በመጽሐፉ ውስጥ (በተለይም በክፍል ሁለት) ለቀረቡት የተለያዩ ተረኮች የግል ትንታኔ (Analysis)፣ ትርጓሜ (Interpretation) እና ድምዳሜ (Summary/Conclusion) ስላልቀረበ ግላዊ ፍረጃን ያስቀረ መሆኑ ለግል መተርጉማን ሰፊና ነፃ ቦታ ያተረፈ ነው። ይህም የበሳል ደራሲያን ባህሪ በመሆኑ የጽሁፉን ተዓማኒነት ጨምሮታል፡፡
በይዘት ደረጃ ደራሲው በመፅሐፉ ውስጥ ያካተታቸውን ቁልፍ ነገሮች በዲስኩራዊ ትንታኔ (Discourse Analysis) በዝርዝር እንመልከታቸው፡፡
ሀ) ይዘት
የመጽሐፉ ይዘት መረጣና ስደራን ስንመለከት በመጀመሪያው ክፍል ላይ የተካተተውና ስለ ነገረ-ድርሰት የሚያትተው ክፍል በቀደምት ደራሲያን (ጸሐፊያን) እና መምህራን በተደጋጋሚ የቀረበ ስለሆነ ገና ከጅምሩ የግልብጥብጦሽን (Copy and Paste) አባዜ የተጠናወተው ማስመሰሉ አልቀረም፡፡ ሆኖም ግን ከዚህ በፊት በአግባቡ ያልተካተቱና ያፃፃፍ ስልታቸው ያልተዳሰሱ እንደ ዜና መዋዕል፣ መልክአ መልክእ፣ ገድል፣ ድርሳንና ስንክሳር መካተታቸውና በምሳሌ በመቅረብ መገለፃቸው (መተንተናቸው) ይህን ስራ ልዩና ተመራጭ ያደርገዋል፡፡
በሁለተኛው ክፍል ግን ደራሲው ልዩ ሆኖ የቀረበበትና የተረክ እይታዎችን በአስደማሚ አቀራረብ ያስነበበበት ክፍል ነው፡፡ ይህም የክርስትና፣ የእስልምናና የዋቄፋና የእምነት አይነቶች ስለ ነፍስ አወጣጥና ጉዞ፣ ስለ ዓለማተ ምድር መገኛ፣ ስለ ዓለመ ዋቄፋና፣ ስለ ገነት/ጀነት ምንነትና መገኛ፣ ስለ ሲኦል መገኛና ምንነት፣ ስለ ዕለተ ምጽዓትና ዓለማተ ሰማያት፣ እንዲሁም ስለ ነገረ ሰይጣን/ሸይጣንና መልክአ ሳጥናኤል እንዴት እንደሚረዱት በግሩም ሁኔታ የቀረበበት ክፍል ነው፡፡ በዚህ ክፍል ውስጥ የይዘት ምጣኔን ስንመለከት በዳዊት የቀረበውና የክርስትና ሀይማኖትን ጉዳይ በማንሳት የተተነተነው የተረክ ክፍል እጅግ ከፍተኛ ሽፋን ተሰጥቶታል፡፡ ይህ ማለት ደራሲው ስለዚህ ይዘት ጠለቅ ያለ እውቀት፣ መረጃና ማስረጃ እንዳለው ያመላክታል፤ አልያም ጉዳዩ ደራሲውን እጅግ በተለየ መልኩ አሳስቦታል ወይም እንዲታወቅለት ፈልጓል ማለት ነው የሚል መነሻዊ ምልከታዬን አስቀምጣለሁ፡፡ በተጨማሪም በጀማልና በመገርሳ የቀረቡ ገለፃዊ ምልልሶች፣ ስለ ነገረ ሰይጣንና ስለ መልክአ ሳጥናኤል የቀረቡት ይዘቶች ጸሐፊውን በልዩ ሁኔታ አካታችና ደፋር በማለት እንድገልጸው አስገድዶኛል። በእርግጥ በጀማልና በመገርሳ የቀረበው ተረካዊ ምልልስ አቀማመጥና የጥልቀት ደረጃ እንደ ቫን ሊዊን (1996፤ 2008) የዲስኩር ትዕምርታዊ አመዳደብ መሰረት ኋሌ-ዳራዊ (backgrounding) የበዛበት ነው፡፡  
ለ) ዲስኩራዊ ይዘቶች
1ኛ) የጊዜና ቦታ ምጠና
በጊዜ ምጠና መሰረት ይህ ስራና ይዘቱ ህያው ነው፡፡ የሰው ልጅ መወለድ፣ ማደግና መሞት የቀን ከቀን ዕውነታ አድርጎ ተገንዝቦ እየኖረበት ስለሆነ ከሞት በኋላ ስለሚሆኑ ነገሮች በብዛት አጥብቆ ይጨነቃል፡፡ ይህን ጭንቀቱን የሚገላግለው ዓለማቀፋዊ ጥናትና ምርምር ስላላገኘ ሁሌም በተረክና መሰል ስራዎች ራሱን ለማሳመን (ለማጽናናት) ከፍተኛ ጥረት እያደረገ ቆይቷል፣ አሁንም እያደረገ ይገኛል፣ ወደፊትም ያደርጋል። በቃ ይህ የማይቋረጥ ተግባር ስለሆነ ይህ ድርሰትም ጊዜውን የተገነዘበ ታላቅ ስራ ነው፡፡
በተመሳሳይ ሁኔታ መሞት በስነ-ሥርዓት መቀበርን ወይም ከንቱ መጣልን፣ በእሳት መቃጠልን፣ በውኃ መወሰድና መበስበስን ወይም በአራዊትና አዕዋፋት መበላትን ያስከትላል፡፡ ብዙ ሰዎች “ከሞትኩ በኋላስ ለስጋዬ ምንም አልጨነቅም” በማለት ደንታቢስ መሆናቸውን ቢገልጡም፣ “አሟሟቴን አሳምረው” እያሉ የሚጸልዩ ደግሞ እጅግ ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው እንደሆኑ እንገነዘባለን፡፡ ይህ የዕምነት ተረኮች ስደራ፣ ገለጣና ትንተና ስራ በመሆኑ በሞት ጊዜ ስጋ እንደለበሱ ከፈጣሪ ጋር መነጋገርን እንዲሁም ወደተለያዩ ብሔራት መወሰድን፡- ለምሳሌ ወደ ብሔረ ብጹዓን (ዞሲማስ ባህታዊ የጎበኛት ዓለመ ምድር ናት) እና ወደ ብሔረ-ሕያዋን (ሔኖክና ነብዩ ኤልያስ የሚኖሩባት ዓለመ ምድር ናት) የሁሉም ነገር ታላቅ ምድራዊ ክስተት አድርጎ ይጠቅሳል። አለማተ ገነትና ገሀነም፣ ጀነትና ጀሀነም እንዲሁም ምድር (ለምሳሌ እንደ ዋቄፋታ አመለካከት) እንደ እምነቱ ተከታዮች የተለያየ ቅርጽ፣ መልክ፣ ክብርና የአኗኗር ሁኔታ በግልጽ ስለሚያስረዳ አንባቢያን የራሳቸውን የመንፈስ እጣ ፋንታ እንዲወስኑ እንዲረዳ ተደርጎ ቀርቧል፡፡ አለማተ ሰማያት የሚባሉትን ጽርሐ አርያም፣ መንበረ ምንግሥት፣ ሰማይ ውዱድ፣ መንግሥተ ሰማይ፣ ኢዮር፣ ራማና ኤረር ደግሞ ልዩ ቦታ ሆነው የተቀመጡ ቦታዎች መሆናቸውን ድርሰቱ በግልጽ አመላክቷል፡፡  
ደራሲው በተለያዩ ሀይማኖቶች መካከል የተለያዩ መልካምነት (ልዩ የደስታና የፌሽታ ማሳለፊያ) ቦታዎችና የጊዜ ቆይታ ምሰላዎችን (use of positive diatopic–diachronic syntagmatic settings) መጠቀሙ የሰዎች ባህሪያት፣ አስተሳሰብና ድርጊቶቻቸው  ወደ መልካምነት፣ ታዛዥነት፣ እውነት፣ አመስጋኝነት፣ እና በጎነት እንዲያጋድል መፈለጉን መረዳት ይቻላል፡፡ ስሙስ በጎሰው የሽዋስ አይደል!
2ኛ) የአማንያን መረጣ
የተመረጡት አማንያን የሚወክሉት የክርስትናን፣ እስልምናን እንዲሁም ዋቄፋናን እምነት ነው፡፡ ሦስቱ ዕምነቶች ደግሞ በኢትዮጵያ ረዘም ያለ ታሪክና መስተጋብር ስላላቸው የስራውን ሀገራዊ ጠቀሜታ ያጎላዋል፡፡ በእርግጥ የሦስቱን ዕምነቶች ተረክ ከሌሎች እምነቶች፡- ለምሳሌ ከአይሁድ፣ ከሂንዱ ከቡድኻ፣ ከሽንቱ፣ ወዘተ ተረኮች ጋር ተሰናስሎ የመቅረብ እድል ቢኖር ኖሮ፣ ያለንን ከሌለን ጋር በማመሳከር የዕይታ መነጽራችንን እንድናስተካክል እድል ይፈጥርልን ነበር ብዬ እገምታለሁ፡፡ ከዚሁ ጋር ተያይዞ በአንድ ሀይማኖት ውስጥ ያሉ ልዩነቶች፡- ለምሳሌ በአንድ የክርስትና ኃይማኖት ውስጥ በኦርቶዶክስ፣ በካቶሊክና በፕሮቲስታንት (በጴንጤ) ኃይማኖቶች መካከል የማያለያዩ ልዩነት ካሉ ይህን በሚያንጸባርቅ መልኩ ቢቀርብ የበለጠ አትራፊ ልንሆን እንችላለን ብዬ እገምታለሁ፡፡
3ኛ) የአፃፃፍ ስልት ቅኝት
 በክፍል አንድ
ዶ/ር በጎሰው ጽሑፉን አጠር ባለች ምስጋናና ሰፋ ባለ መቅድም ጀምሮ ነገረ ድርሰትን ስለ ድርሰት ምንነት ዓይነቶች በተለመደው አፃፃፍ አስረድቶን ሲያበቃ፣ ወደ አዲስና የደራሲውን ስራ ለየት አድርጎ ወደሚያሳየው ስራ ያስገባናል፡፡ ይኸውም የደራሲው ስራ ስለ ዜና መዋዕል፣ መልክአ መልክእ፣ ገድል፣ ድርሳንና ስንክሳር ለየት ባለ መልኩ በማቅረቡ በተለይ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስትና ጽሑፎችን ስም፣ ይዘትና የአፃፃፍ ስልት የማወቅ ዕድል ላልገጠማቸው አንባብያን ከፍተኛ አበርክቶ ነው፡፡
የአፃፃፍ ስልቱም የእያንዳንዱን ድርሰት ዓይነት ትርጓሜ (Definition) በማስቀደም መፃፍ የተጀመረበትን ዘመንና የእድገት ደርጃውን (History)፣ ጸሐፊዎች እነማን እንደነበሩ፣ ስማቸውስ ምን ይባል እንደነበር በማስከተል ስለ ተመሳሳይ ስራዎች አፃፃፍና ዋና ዋና ስልቶች እንዲሁም ዋና ዋና ይዘቶች / ክፍሎች በምሳሌ በማብራራት (Content identification and exemplification) ያቀረበ ነው፡፡
ለምሳሌ፡- ዜና መዋዕል
- “ዜና” ዜነወ ነገረ፣ አበሰረ፣ አስረዳ ከሚለው የግእዝ ቃል የተገኘ ሲሆን “ዜና መዋዕል” ደግሞ የቀድሞ ነገሥታት የጦርነት፣ የፍርድ ችሎት እና የዕለት ውሏቸው ተመዝግቦ የሚገኝበት ጽሑፍ ነው፡፡ (ገጽ 22)
- በኢትዮጵያ ዜና መዋዕል መፃፍ የተጀመረው … (ገጽ 22)
- የዜና መዋዕል ጸሐፊዎች በሁለት ሊከፈሉ ይችላሉ፡፡ (ገጽ 26)
- የዜና መዋዕል አፃፃፍ …. (ገጽ 28)
- የዜና መዋዕል መክፈቻና መዝጊያ …. (ገጽ 30)
- የዜና መዋዕል ዋና ዋና የአፃፃፍ ስልቶች .… (ከገጽ 31 - 36) እያለ በማቅረብና በምሳሌ በማስረዳት ያስነብባል።
በክፍል ሁለት
በክፍል ሁለት ላይ የዓለማተ አማንያን ተረኮችን የልብ ጓደኛሞች የሆኑ የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችን በመምረጥ (የሁላችንንም የልብ ጓደኝነትና ተማሪነትን ለማመስጠር ይመስላል) በገላጭ ውይይት፣ በተግባቦታዊ ጭውውት (Descriptive dialogue in consensus) መልክ መቅረቡ ኃላፊነት ያለበት የገላጭ - አድማጭ - ተደማማጭ - ስምምነት ንግግራዊ ሒደትንና ጥምር ተግባቦትን ለመፍጠር የተደረገው ጥረትና የተኬደበት ርቀት ይበል የሚያሰኝ ነው፡፡
 በክፍል ሁለት ላይ ደራሲው ማካተት የሚገባውን ይዘት ሲወስን፣ በነፍስ አወጣጥና ጉዞ (መንገድ) ይጀምርና በመልክአ ሳጥናኤል ማጠናቀቁ ግርምትን ፈጥሮብኛል፤ በግሌ ደስም አላለኝም (ሳሳቅቅቅ) “አጨራረሴን አሳምርልኝ” አይደል የሚባለው ፤ መዝጊያዬንሰ በመልክአ ሳጥናኤል አታድርግብኝ፡፡ እናም ደራሲው ሰው ከሞተ በኋላ ያሉት የተጋረዱ የምድርና የሰማይ ዓለማት እጅግ እንዳሳሰበውና ከፍተኛ ትኩረት ተደርጎ መጠናት እንዳለበት (ይህም ከተቻለ ነው) ለማሳሰብ የፈለገ ይመስላል፤ ይህንን መጽሐፍ በማቅረቡም የበኩሉን አስዋጽኦ አድርጓል፡፡ ቁልፍ ይዘቱ የሰው ልጅ ከሞተ በኋላ ነፍሱ እንዴት እንደምትወጣ፣ የወጣችዋ ነፍስ ወደ የትና ከማን ጋር እንደምትሄድ፣ ምንና እነማን እንደሚያገኟት እንዲሁም በሄደችበት ቦታ ምን ሊገጥማት እንደሚችል ይገልፃል፡፡
ደራሲው ከፈጣሪ በታች በመላእክትና በሰይጣናት፣ በቅዱሳንና በርኩሳን፣ በበጎና በክፉ (በመጥፎ) ነገር እንዲሁም በገነት (መንግሥተ ሰማይ) እና በሲኦል (በገሀነም) መካከል ያሉ ልዩ ሁኔታዎችን፣ ምስሎችንና ባህሪያትን በልዩ ሁኔታ መርጦና አመጣጥኖ ማካተት የፈለገው ምዕናባዊና ድምበር ተሻጋሪ የአውድ፣ የምስል፣ የባህሪና ድርጊት ግንኙነቶችን (Integrating metatextuality and hypertextuality systems of thought and actions) አሰናስሎ ለማስረዳት ያደረገው ብርቱ ጥረት ይመስላል፡፡ በዚህ ጥረት ደግሞ ሰዎች፡-
1ኛ) የእውቀት ምህዋር / ፈርጅ (Axis of knowledge) ውስጥ እየተሽከርከሩ የደረሱበትን ደረጃ እንዲያመላክታቸው ተደርጓል፡፡
2ኛ) በየትኛው የስነ-ምግባር/ግብረ ገብነት ፈርጅ (Axis of ethics) እንደሚገኙና መገኘት እንደሚገባቸው ይጠቁማል፡፡
3ኛ) የትኛው የክፋት፣ የተንኮል፣ የእርኩስ መንፈስ ወይም ሀጢአት ፈርጅ (Axis of evil) ውስጥ እንደሚገኙና ወደፊት ከማን ጋር ሊገናኙ እንደሚችሉ ያመላክታል፡:
4ኛ) የምድርና የሰማይ ህይወት የተመዛዛኝነት (ሚዛናዊነት) ወይም የተመጣጣኝነት ፈርጅና ተዛምዶ (Axis of symmetry) በቅድስና፣ ንጽህና፣ ደግነት፣ ታዛዥነት ፈርጅ (Axis of saint ship, purity, kindness and obedience) እና በእርኩሰት/ሀጢአት ፈርጅ (Axis of evil) ልኬታ ላይ የተቀመጠ ስለሆነ የእያንዳንዳችንን የህይወት መስመርና የጥራት ደረጃ እንድንፈትሽ አበክሮ ያመላክታል፡፡
5ኛ) እውነት ከሆነ ሁሉም የሰው ልጅ ከሞተ በኋላ መልካም ቦታ መግባትና ማረፍ (ጽድቅ ማግኘት) - ገነት/ ጀነት/ መንግሥተ ሰማይ መግባት ይፈልጋል፡፡ በመሆኑም ሁሉም ሰው ስህተት ተብለው የተቀመጡትን ቢሰራ ወይም ሕግ ቢተላለፍ ይቅርታ እንዲደረግለት፣ በፈጣሪው እንዳይረሳ - ፈጣሪው በምህረቱ እንዲያስበውና ይቅር ብሎ ወደ መልካም ቦታ እንዲያስገባው መማጸን፣ ንስሀ መግባት፣ መስገድ፣ መጸለይ፣ መልካም መስራት፣ ወዘተ እንዳለበት (Axis of appeal and excuse) ድርሰቱ ደጋግሞ ያሳስባል፡፡
“ነገረ ድርሰትና የዓለማተ አማንያን ተረኮች” ጽሑፍ በተለይ ዜና መዋዕል፣ መልክአ መልክእ፣ ገድል እንዲሁም ድርሳን በልዩ ሁኔታ መርጦና በአቀማመጥ ሰድሮ (maintaining discourses of content and relevance) እንዴት እንደሚፃፉ አመላክቷል፡፡ የደራሲው ትኩረትም ከላይ የተዘረዘሩት ነገረ ድርሰቶች ሲፃፉ እንዴት ራስን (የራስን) በልዩ ሁኔታ ከፍ አድርጎ ማንቆለጳጰስና ተዓምር ማሰራት (infinite self-glorification and miracle performances)፣ በልዩ ሁኔታ መቀደስና ማወደስ (unique personalization and acknowledgement)፣ ለንዋያተ ቅድሳት፣ ለጸሎት መጻሕፍት እና ለረቂቅ ሀሳቦችም የተደረሱ መልክኣት እንዳሉና ልዩ ዋጋ እንዳላቸው ማስረዳት (ገጽ 42) (personification, spiritual symbolization and functionalization)፣ ወዘተ እንደሆነ በምሳሌና በሚገባን ቋንቋ ለማስረዳትና ለማሳየት ነው፡፡
በመጨረሻም
ደራሲው ይህን መጽሐፍ ለመጻፍ የተነሳሳው (እኔ በተረዳሁበት ልክ ማለት ነው) ስለድርሰት ምንነት ለማስረዳት፣ ስለተለያዩ የድርሰት አይነቶች ገለፃ ለማድረግና በተለይም ከእምነት ጋር የተቆራኙ የድርሰት አይነቶችንና የአፃፃፍ መልካቸውንና ስንክሳራቸውን በግልጽ ለተለያዩ አንባቢያን በምሳሌ አስደግፎና 87 የሚሆኑ በተለያዩ ዋቢ መጽሐፍት ምንጭ አጣቅሶ ለማሳወቅ ነው፡፡ በመሆኑም የሀሳብ ዝናፌ የማይታይበት፣ የመረጃ ድርቀት የሌለበት (87 ዋቢ መጽሐፍትን በአግባቡ በመጠቀሙ)፣ ተዓማኒነቱ ከፍ ያለና በግልጽ የሰፈሩ ሀሳቦችን ያካተተ ወርቅ ስራ ነው። በመሆኑም ይህ መጽሐፍ የተለያዩ አካዳሚያዊ፣ ማህበራዊና መንፈሳዊ እውቀት እንድናገኝበት ተደርጎ በጥንቃቄ ተሰናስሎ የተጻፈ ስለሆነ ዘርፈ-ብዙ ጠቀሜታ አለውና የትምህርትና ምርምር ተቋማትና ማዕከላት፣ የመንግሥትና መንግሥታዊ ያልሆኑ ተቋማትና ድርጅቶች፣  የህዝብ ቤተ-መጽሐፍትና ሌሎች ማህበራዊ አገልግሎቶች መስጫ ማዕከላት፣ እንዲሁም የኃይማኖት ተቋማትና ቤተ-ዕምነቶች መጽሐፉ ለብዙኃን ተደራሽ ቢሆን ዋጋው የላቀ መሆኑን በዚህ አጋጣሚ  መልዕክቴን አስተላልፋለሁ፡፡ ሰላም!!!



Thursday, 26 August 2021 00:00

የአፍጋኒስታን ነገር

በስተመጨረሻም፤ “ተማሪዎቹ” ከ20 አመታት በኋላ በድል ዝማሬ ታጅበው ወደ ቀደመ ርስታቸው፣ ወደ ተነቀሉባት መናገሻቸው ወደ ካቡል ተመለሱ። በአፍጋኒስታን፣ ፓኪስታንና ኢራን በብዛት ከሚነገረው ፓሽቶ የተሰኘ ቋንቋ የወሰዱትንና “ተማሪዎቹ” የሚል ትርጉም ያለውን “ታሊባን” የተሰኘ ቃል መጠሪያቸው ያደረጉት ታጣቂዎች፤ ከሁለት አስርት አመታት ደም አፋሳሽ ጦርነት በኋላ ዳግም በአፍጋኒስታን ምድር ከፍ ብለው ታዩ፡፡
እ.ኤ.አ በ2001 ወርሃ መስከረም መጀመሪያ በአሜሪካ ላይ የሽብር ጥቃት ለፈጸመው የአልቃይዳው መሪ ኦሳማ ቢን ላደን ከለላ ሰጥቷል በሚል በጥቅምት ወር ላይ በአሜሪካ መራሹ ጦር ክፉኛ መደብደብ የጀመረውና በሁለተኛ ወሩ ፍርስርሱ ወጥቶ ወደ ተራራ የሸሸው የአፍጋኒስታኑ የታሊባን አስተዳደር፤ ለሁለት አስርት አመታት በየተራራው ስር አድፍጦ በተወንጫፊ መሳሪያዎች ሲያደባያት ወደነበረችው ካቡል ሰተት ብሎ ገባ፡፡
ከሳምንታት በፊት የአሜሪካው ፕሬዚዳንት ጆ ባይደን፤ ጦራቸው በአፍጋኒስታን የነበረውን የ20 አመታት ቆይታ አጠናቅቆ እንደሚወጣ በይፋ ሲያስታውቁ፣ አለም በመገረምም በመደነቅም ነበር የሰማቻቸው። ባይደን በተናገሩት መሰረት የአሜሪካ ጦርና የሌሎች የሰሜን አትላንቲክ ጦር ቃልኪዳን ድርጅት ኔቶ አባል አገራት ጦር አፍጋኒስታንን መልቀቅ በጀመሩበት ቅጽበት ነበር፣ የታሊባን ወታደሮች የአፍጋኒስታንን ቁልፍ ከተሞች መቆጣጠርና ወደፊት መግፋት የጀመሩት፡፡
አሜሪካ እጅግ ከፍተኛ ገንዘብ ፈሰስ አድርጋ ያቋቋመችው የአፍጋኒስታን መንግስት ጦር፣ የታሊባንን ጥቃት መቆጣጠር የሚችልበት አቅም አላገኘም፡፡
ባለፈው ዕሁድ ማለዳ…
ታሊባን በድል እየገሰገሰ መዲናዋን ካቡል ተቆጣጠረ፤ ፕሬዚዳንት አሽረፍ ጋኒ፣ ቤተ መንግሥታቸውን ለታሊባን ታጣቂዎች ትተው፣ ወደ ጎረቤት አገር ታጃኪስታን  ጥለው ተሰደዱ፡፡
ታሊባን እሁድ ዕለት ካቡልን መቆጣጠሩን ተከትሎ፣ ቀጥሎ የሚሆነው ነገር ያሳሰባቸውና የታሊባን ቀጣይ እርምጃ ለነፍሳቸው ያሰጋቸው በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ አፍጋኒስታውያን፣አገር ጥለው ለመሰደድ፣ ወደ አውሮፕላን ማረፊያዎች መጉረፍ ያዙ፡፡
ታሊባን ወደ ስልጣን መምጣቱን ተከትሎ የበቀል እርምጃዎችን ይወስዳል፤ የአክራሪነት አመለካከት የሚያንጸባርቁ ፈታኝ ህጎችን በመተግበር አስቸጋሪ ሁኔታን ይፈጥራል የሚለው ስጋት፣ ብዙዎች አገራቸውን ጥለው እንዲሰደዱ እንዳነሳሳቸው ነው የሚነገረው፡፡  
ከታሊባን መስራቾች አንዱ እንደሆኑ የሚነገርላቸውን ሙላህ ባራዳርን ጨምሮ ለአመታት በኳታር በስደት የኖሩ የቡድኑ ከፍተኛ አመራሮች ወደ አፍጋኒስታን መመለስ መጀመራቸውን ተከትሎ፣ ቡድኑ ለመጀመሪያ ጊዜ ባለፈው ማክሰኞ በሰጠው ጋዜጣዊ መግለጫ፤ አካታች እስላማዊ መንግስት ለመመስረት እየተዘጋጀ እንደሚገኝ አስታውቋል፡፡
በአገሪቱ መረጋጋትን ለመፍጠር ሲል ከአውሮፓውያን መንግስታት ጋር ይሰሩ ነበር ያላቸውን ጨምሮ ለሁሉም የቀድሞ መንግስት የሥራ ሃላፊዎችና ባለስልጣናት ሙሉ ምህረትና ይቅርታ ማድረጉን በይፋ ያስታወቀው ታሊባን፤ በማንም ላይ የበቀል እርምጃ እንደማይወስድ በመግለጽ፣ የመንግስት የስራ ሃላፊዎችና ሰራተኞች ወደ ስራ ገበታቸው እንዲመለሱ ጥሪ አቅርቧል፡፡
ሴቶች በሸሪአ ህግ መሰረት መብታቸው ተከብሮላቸው እንደሚኖሩ ቃል የገባው ታሊባን፤ መገናኛ ብዙኃን በነጻነት እንዲሰሩ እንደሚፈቅድም ተናግሯል፡፡ ታሊባን በአፋጣኝ ህጋዊ መንግስት ለመመስረት ከቀድሞው የአፍጋኒስታን መንግስት አመራሮችና ፖለቲከኞች ጋር እየተነጋገረ እንደሚገኝ ቢያስታውቅም፣ በአብዛኛው ዜጋ ልብ ውስጥ ግን መጪው ጊዜ የጭቆና እና የእርስ በእርስ ብጥብጥ ይሆናል የሚል ስጋት መፈጠሩን ዘገባዎች ያትታሉ፡፡
አሜሪካ፣ እንግሊዝ፣ አውስትራሊያ፣ ጀርመንና ፈረንሳይን ጨምሮ ቀጣዩ ሁኔታ ያሰጋቸው ከ60 በላይ የተለያዩ አገራት ዜጎቻቸውንና የኤምባሲ ሰራተኞቻቸውን ከአፍጋኒስታን ለማውጣት ርብርብ በማድረግ ላይ ሲሆኑ፣ አሜሪካ እስካለፈው ማክሰኞ ድረስ 3 ሺህ 200 ያህል ዜጎቿን ለማውጣት መቻሏን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
አገራቸውን ጥለው የሚሰደዱ አፍጋኒስታውያን ስደተኞችን ለመቀበል በራቸውን ክፍት እንደሚያደርጉ የሚያስታውቁ አገራትም እየተበራከቱ ሲሆን፣ እንግሊዝ እስከ 20 ሺህ የሚደርሱ አፍጋኒስታናውያን ስደተኞች ለመቀበል ማቀዷን አስታውቃለች፡፡ አፍሪካዊቷ ኡጋንዳ ከአሜሪካ በቀረበላት ጥያቄ መሰረት 2 ሺህ ያህል አፍጋኒስታናውያን ስደተኞችን ለመቀበል መስማማቷን ፕሬዚዳንት ዮሪ ሙሴቬኒ ማስታወቃቸውን ኦል አፍሪካን ኒውስ ዘግቧል፡፡
ለመሰደድ የተዘጋጁ አፍጋኒስታናውያን ቁጥር በእጅጉ በተበራከተበትና እነ ጀርመንን የመሳሰሉ አገራት ዜጎቻቸውን በጦር አውሮፕላኖች ጭምር ለማስወጣት ርብርብ በማደረግ ላይ በሚገኙበት በዚህ አደገኛ ወቅት፣ የተለያዩ አገራት አየር መንገዶች በአገሪቱ አየር ክልል የሚያደርጉትን በረራ ማቋረጣቸው ጉዳዩን አሳሳቢ እንዳደረገው እየተነገረ ነው፡፡
የአፍጋኒስታን የአየር ክልል ላለመጠቀም የበረራ አቅጣጫቸውን እየቀየሩ በፓኪስታንና ኢራን የአየር ክልሎች በረራ ማድረግ ከጀመሩ አየር መንገዶች መካከል ዩናይትድ ኤርላይንስ፣ ብርቲሽ ኤርላይንስ እና ቨርጂን አትላንቲክ እንደሚገኙበት ሮይተርስ ዘግቧል፡፡
ታሊባን አገሪቱን ተቆጣጥሮ መንግስት ለመመስረት ደፋ ቀና እያለ በሚገኝበት በአሁኑ ወቅት፣ እንግሊዝን ጨምሮ የተለያዩ የአለማችን አገራት ለቡድኑ ፈጥነው እውቅና መስጠት እንደማይፈልጉ በይፋ እያስታወቁ ነው፡፡
አሜሪካ ከ20 አመታት በፊት ታሊባንን ከስልጣን ለማውረድ ወደ አፍጋኒስታን ጦሯን ካዘመተችበት ጥቅምት ወር 2001 አንስቶ በነበሩት 20 ያህል አመታት፣ ከ3 ሺህ 500 በላይ የጥምር ጦር ወታደሮች በጦርነቱ መሞታቸውን ዘ ጋርዲያን ዘግቧል። ከእነዚህ ወታደሮች መካከል 2 ሺህ 300 ያህሉ የአሜሪካ ወታደሮች መሆናቸውን የጠቆመው ዘገባው፣ ከ20 ሺህ 660 በላይ የሚሆኑ አሜሪካውያን ወታደሮች ደግሞ ቁስለኛ መሆናቸውን ያብራራል፡፡
በተጠቀሰው ጊዜ ውስጥ ከአፍጋኒስታን ብሄራዊ ጦርና የፖሊስ ሃይል ከ69 ሺህ በላይ ወታደሮች እንዲሁም ከ47 ሺህ በላይ ንጹሃን ዜጎች በጦርነቱ ለሞት መዳረጋቸውን የጠቆመው ዘገባው፤ ታሊባንን ጨምሮ ከአማጽያን ቡድኖች ደግሞ 84 ሺህ ያህል ታጣቂዎች መገደላቸውን አክሎ ገልጧል፡፡
አሜሪካ አፍጋኒስታንን ከወረረችበት ጊዜ አንስቶ ከጦርነት ጋር በቀጥታ በተያያዙ የተለያዩ ምክንያቶች ለሞት የተዳረጉ ሰዎች አጠቃላይ ቁጥር 241 ሺህ እንደሚደርስ ብራውን ዩኒቨርሲቲ በቅርቡ ባወጣው የጥናት ውጤት ማመልከቱንም ዘገባው አስታውሷል፡፡ ባለፉት 20 ያህል አመታት ከ2.7 ሚሊዮን በላይ አፍጋኒስታናውያን ጦርነቱን በመሸሽ አገራቸውን ጥለው ወደ ጎረቤት ፓኪስታን መሰደዳቸውን የዘገበው አልጀዚራ በበኩሉ፤ በአፍጋኒስታን በዚህ አመት የሰብዓዊ እርዳታ የሚያስፈልጋቸው ሰዎች ቁጥር 18.4 ሚሊዮን መድረሱንም አስነብቧል፡፡
አሜሪካ ባለፉት 20 ያህል አመታት በአፍጋኒስታን በየዕለቱ 300 ሚሊዮን ዶላር ያህል ለጦርነት ወጪ ታደርግ እንደነበር ያስታወሰው ፎርብስ መጽሄት፣ በጦርነቱ ያወጣችው ወጪ በድምሩ ከ2.26 ትሪሊዮን ዶላር በላይ እንደሚደርስም ባለፈው ረቡዕ ባወጣው ዘገባ አስነብቧል፡፡ ከዚህ ወጪ መካከልም 85 ቢሊዮን ዶላር ያህሉን ያፈሰሰችው በሳምንታት ውስጥ ብትንትኑ ለወጣው የአፍጋኒስታን ጦር ስልጠና መሆኑንም ዘገባው ያስረዳል፡፡


 አፍሪካዊው ቼ ጉቬራ በሚል ስያሜ በሚታወቀው የቀድሞው የቡርኪናፋሶ መሪ ቶማስ ሳንካራ ግድያ ክስ የተመሰረተባቸውና በስደት ላይ የሚገኙት የቀድሞው የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ብሌስ ኮምፓዎሬ ጉዳይ ከ35 አመት በኋላ በፍርድ ቤት ሊታይ መወሰኑን ኦል አፍሪካን ኒውስ ዘግቧል፡፡
እ.ኤ.አ በ1987 በፈተጸመ ጥቃት ቶማስ ሳንካራን በመግደል ወንጀል የተከሰሱትንና ድርጊቱን እንዳልፈጸሙት በተደጋጋሚ ሲናገሩ የሚደመጡትን የቀድሞው የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ብሌስ ኮምፓዎሬን ጨምሮ  ክስ የተመሰረተባቸው 13 ሰዎች ጉዳይ በመጪው ጥቅምት ወር መጀመሪያ በጦር ፍርድ ቤት መታየት እንደሚጀምር የአገሪቱ አቃቤ ህግ ባለፈው ማክሰኞ ማስታወቁን ዘገባው አመልክቷል፡፡
ጉዳያቸው በፍርድ ቤት ከሚታየው ሌሎች ተከሳሾች መካከል የኮምፓዎሬ የቀኝ እጅ እንደነበሩ የሚነገርላቸው የቀድሞው የአገሪቱ ደህንነት ሃላፊ ጄኔራል ጊልበርት ዴንድሬ እንደሚገኙበት የጠቆመው ዘገባው፣ ጉዳዩ ከሶስት አስርት አመታት በላይ ለህግ ሳይቀርብ ከመቆየቱ ጋር በተያያዘ ክስ ቢመሰረትባቸውም ከዚህ አለም በሞት የተለዩ ተጠርጣሪዎች እንዳሉም አስታውሷል፡፡
እ.ኤ.አ በ1983 በመፈንቅለ መንግስት ስልጣን የያዘው ቶማስ ሳንካራ፣ ከአራት አመታት በኋላ በኮምፓዎሬ ሴራ በ37 አመት ዕድሜው መገደሉን ያስታወሰው ዘገባው፣ ኮምፓዎሬ በበኩላቸው ለ27 አመታት በስልጣን ላይ ቆይተው በ2014 በተቀሰቀሰ ህዝባዊ አብዮት ከስልጣን ከወረዱ በኋላ ወደ ኮትዲቯር ተሰድደው እስካሁን በዚያው በስደት ላይ እንደሚገኙም አክሎ ገልጧል፡፡


3 የኮሮና መድሃኒቶች በምርምር ሂደት ላይ ይገኛሉ

            የተለያዩ አይነት የኮሮና ቫይረስ ክትባቶችን በቅናሽ ዋጋ እናቀርባለን እያሉ መንግስታትን ጭምር የሚያጭበረብሩ ቡድኖች መበራከታቸውን አለማቀፉ የፖሊስ ጥምረት ኢንተርፖል ከሰሞኑ ባወጣው መግለጫ ማስጠንቀቁን ብሉምበርግ ዘግቧል፡፡
መሰል አጭበርባሪዎች 40 በሚደርሱ የተለያዩ የአለማችን አገራት ላይ የኮሮና ክትባት ሽያጭ ጥቃቶችን ማድረሳቸውን የስታወቀው ኢንተርፖል፣ ቡድኖቹ በተደራጀ እና በተጠና ሁኔታ ስለሚንቀሳቀሱ መንግስታት ተገቢውን ጥንቃቄ እንዲያደርጉ ጥሪ አቅርቧል፡፡
ቡድኖቹ ከክትባት አምራች ኩባንያዎች ጋር ህጋዊ የስራ ግንኙነትና ውክልና ያላቸው በማስመሰል በሃሰተኛ የኤሜይልና የስልክ መልዕክቶች አገራትን ለግዢ እንደሚያግባቡ የጠቆመው ዘገባው፣ ፈቃድ ያላገኙ ወይም በገበያ ላይ የሌሉ ክትባቶችን ጭምር ለመሸጥ እንደሚስማሙና ከፍተኛ ኪሳራ እንደሚያደርሱ መነገሩንም ገልጧል፡፡
በሌላ የኮሮና ቫይረስ ዜና ደግሞ፣ የአለም የጤና ድርጅት ሶስት አዳዲስ የኮሮና ቫይረስ መድሃኒቶች በምርምር ሙከራ ላይ እንደሚገኙ ከሰሞኑ ያስታወቀ ሲሆን፣ አርቴሱኔት፣ ኢሜቲኒብና ኢንፊሊክሲማብ የሚል ስያሜ የተሰጣቸው መድሃኒቶቹ በቀጣይ በ52 የተለያዩ የአለማችን አገራት የኮሮና ተጠቂዎች ላይ እንደሚሞከሩና ውጤታማ ሆነው ከተገኙ ጥቅም ላይ የሚውሉበትን ፈቃድ እንደሚያገኙም አመልክቷል፡፡


 ባለፈው የፈረንጆች አመት 2020 ብቻ በአፍሪካ አህጉር 30 ሺህ የሚጠጉ ህጻናት በካንሰር ሳቢያ ለሞት መዳረጋቸውን የአለም የቴና ድርጅት ከሰሞኑ ባወጣው መረጃ አስታውቋል፡፡ የኮሮና ወረርሽኝ ካንሰርን ጨምሮ ለሌሎች በሽታዎች የሚደረጉ ህክምናዎችን በማስተጓጎል ከፍተኛ ጥፋት ማስከተሉን ያስታወሰው ድርጅቱ፣ በአፍሪካ ከሚገኙት አገራት በ46 በመቶው የህጻናት ካንሰር ምርመራ መስተጓጎሉን አመልክቷል፡፡
በአፍሪካ የካንሰር ህክምና የሚያገኙ ህጻናት 30 በመቶ ያህሉ ብቻ መሆናቸውንና በህጻናነት ካንሰር የመሞት ዕድል በአፍሪካ 80 በመቶ ብቻ መሆኑን የጠቆመው ድርጅቱ፣ በከፍተኛ ገቢ አገራት ግን 20 በመቶ ብቻ መሆኑን አክሎ ገልጧል፡፡

 በመላው አለም በተለያዩ ምክንያቶች ራሳቸውን የሚያጠፉ ሰዎች ቁጥር እያሻቀበ እንደሚገኝና ባለፉት 30 አመታት ብቻ በአለማችን ከ20 ሺህ በላይ ሰዎች ራሳቸውን እንዳጠፉ አንድ ጥናት አመልክቷል፡፡
ኢንጁሪ ፕሪቬንሽን በተባለው ጆርናል ላይ የወጣወን ጥናት ጠቅሶ አንድ ዘገባ እንዳለው፣ በመላው አለም በየአመቱ በአማካይ 800 ሺህ ያህል ሰዎች ራሳቸውን እያጠፉ ቢሆንም ለጉዳዩ የተሰጠው ትኩረት ግን በእጅጉ አናሳ ነው፡፡
እ.ኤ.አ እስከ 2019 ድረስ በመላው አለም ራሳቸውን ያጠፉ ሰዎች ቁጥር 759 ሺህ እንደሚጠጋ የጠቆመው ዘገባው፣ ግማሽ ያህሉ አነስተኛና መካከለኛ ገቢ ያላቸው አገራት ዜጎች መሆናቸውንም አክሎ ገልጧል፡፡
በሁሉም የአለማችን አካባቢዎች ራሳቸውን የሚያጠፉ ሰዎች ቁጥር በከፍተኛ ሁኔታ ጭማሪ ያሳየው ከ70 አመት በላይ በሚገኘው የዕድሜ ክልል ውስጥ መሆኑንም ዘገባው አመልክቷል፡፡

  ትዝ ይላችኋል፤ በዚያን ሰሞን እንኳን ዶከተር ዐቢይ በቴሌቪዥን ቀርቦ “የሕዳሴው ግድብ ፍፁም ሆኖ መጠናቀቅ አለበት” እያለ በቴሌቪዥን ሲያወራ። ካልረሳችሁት እሱን ተከትለው ሌሎችም ኢትዮጵያውያን፣ “ግድቡ የእኔ ነው፤ ግድቡ የእኛ ነው” እያሉ በቴሌቪዥን ቀርበው ሀሳባቸውን ሲያንፀባርቁ  ነበር። አሁን ትዝ አላችሁ?!
ታዲያ በዚያን ጊዜ አንዲት እንጨት ተጠግርራ የተሸከመችና ከእንጨቱ ብዛት የተነሳ ከወገቧ በላይ ያጋደለች የምትመስል ሴት አላያችሁም? ያችን ሴት እያሳየ በሚመስል ሁኔታ ዶ/ር ዐቢይ ታዲያ “አባይ የሚገነባው የእነዚህን የእንጨት ተሸካሚዎች ድካም ለመቅረፍ ነው” በሚል መልክ እጁን እንጨት ወደ ተሸከመችው ጎባጣ ሴት እየጠቆመ፣ ደጋግሞ ያችን ሴት ለህዝብ ያሳያት ነበር። እናም ያቺ ሴት ታዲያ፣ የእናቴ ጓደኛ ነች። አጓንዴ ትባላለች።
ታዲያ እናቴና አጓንዴ አንጨት ለመልቀም እንጦጦ ሲወጡ አይለያዩም። አጓንዴ ከሽሮ ሜዳ ዶርዜ ሰፈር ትነሳለች። እናቴ ደግሞ ከቀጨኔ ወጣ፣ ከጨፌ ዝቅ ብሎ ከሚገኘው  ከጉራጌው  አርጋው ቤት አካባቢ ትነሳና፣ ከባዱን የእንጦጦን ዳገት መውጣት ከመጀመራቸው በፊት ቁስቋም  ማርያም ቅጥር ግቢ ውስጥ ይገናኛሉ። ከዚያም የቁስቋሟ ማርያም እንድታበረታቸው ድምፃቸውን ከፍ አድርገው፣ ሰው እየሰማቸው በጋራ ሆነው ይፀልያሉ። ከዚያም የእቴጌ ጣይቱ ብጡል ት/ቤትን አልፈው፣ ሽቅብ የእንጦጦን ዳገት ይያያዙታል።
ዳገቱን ሲወጡ ከላያቸው ላይ ለጠፍ የሚያደርጓት ትንሽ ብጫቂና እድፋም ነጠላ ለብሰው፣ ወገባቸውን እንደዚሁ በረጅም አዳፋ ነጠላ ጠምጥመውና በብብታቸው አካባቢ እንጨት የሚያስሩበትን ገመድና እንጨት ለመተፍተፍ የምትረዳ አነስተኛ መጥረቢያ ሸጎጥ አድርገው ነው።
እንዲህም  ሆኖ ወደ እንጦጦ ሲወጡ፣ ዝናብም  ሆነ ፀሐይ፣ ብርድም ኖረ ነፋስ፣ ግድ አይሰጣቸውም፡፡ ዳገቱን የሚወጡት እየሳቁ፣ እየዘፈኑ፣ ማርያምን እያመሰገኑ፣ ለማንም በሚገርም ሁኔታ የደስተኝነት ስሜት ተላብሰው ነው። በተጨማሪም በመንገድ ሲሔዱ ያዩትን ሰው ሁሉ ሰላም ሳይሉ አያልፉም። ለነገሩ በመንገድ ያገኙትን ሰው ሁሉ ሰላም ማለት ለአጓንዴ ጭምር ያስተማረቻት እናቴ ነች።
አንድ ቀን እናቴን፤ “ያገኘሽውን በሙሉ የፍቅር እስከ መቃብሩን በዛብህን ይመስል ሰላም ማለት አይሰለችሽም እንዴ? “ብዬ ጠየቅኳት። “በዛብህ ደግሞ ማን ነው? እኔ የማውቀው ሠላምተኛ  የእናቴ  (ያያትህ) ጎረቤት የሆኑትን አቶ አርጋው ጨንገሬን ብቻ ነው “አለች። ቀጠለችናም፤ “ስለ አቶ አርጋው ሰላምተኝነት ብትሰማ ምን ልትል ነው፣ እኔን በዚች የሰናፍጭ ቅንጣት በምታክል ሰላምታ ሰጭነቴ የምታደንቀኝ!” አለችኝ።
 እናቴ ስትነግረኝ፤ “(ጎረቤቷ አቶ አርጋው) ድሮ ታክሲ እንዳሁኑ ባልበዛበት ጊዜ ጧት ተነስተው በእግራቸው መርካቶ እስኪደርሱ ድረስ፣ ባርኔጣቸውን አንስተው ያገኙትን ሁሉ (ትግሬ ሆነ አማራ፣ ጉራጌ ሆነ ኦሮሞ፣ ነጭ ሆነ ጥቁር፣ ቀጭን ሆነ ወፍራም፣ ደርግ ሆነ መኢሶን) ምንም ሳይመርጡ ሰላምታ ሲሰጡ ይቆዩና፣ ባርኔጣቸውን መልሰው በራሳቸው ላይ የሚያጠልቁት እግቢያቸው ሲደርሱ ነው” አለችኝ።
 እናም  እናቴ እየተደነቀች በምትነግረኝ በአቶ አርጋው አስደናቂ ምግባር ተመስጬ፣ እስከ አሁን ድረስ ያገኘሁትን ሁሉ ሰላም ማለት ያስደስተኛል፣ደግሞም ሰላምታ መስጠትን እመቤቴ ማርያምም ትወደዋለች” አለችኝ።
ታዲያ የእነዚህን እንጨት ለቃሚ እናቶች ውጪያዊ ጉስቁልና አይቶ፣ በአንጻሩ እየሳቁና ተደስተው፣ ላዩት ሁሉ ሰላምታ እየሰጡ፣ በምስጋናና በተስፋ ሲኖሩ የተመለከታቸው ሁሉ ግራ ይጋባል። እኔም እንደ ውጪው ሰው፣ የእናቴ ሁኔታ ድንገት በአዕምሮዬ ውስጥ ሲታወሰኝ በእጅጉ ግራ እጋባለሁ።
ድሃ ሆነው፣ እንጨት ለቅሞ ለመሸከም ቀን በቀን ተራራ እየወጡና እየወረዱ፣ እንዴት ሁሉ ነገር እንደተሟላለት ሀብታም ሲፍለቀለቁ ይውላሉ” እላለሁ።
እንደገና ደግሞ ምን አለ፣ በዚህ ትዕግስታቸው፣ በዚህ ሰላምታ አሰጣጣቸው፣ በዚህ ማመስገን አወዳደዳቸው፣ ከዚህ የእንጨት ሸክም ስራ አንስቶ እኔ ያለሁበት መስሪያ ቤት፣ የሽያጭ ክፍል ሠራተኛ የሆኑትን እነ አልማዝ በለጠን ወዲያ አሽቀንጥሮ በእነሱ ምትክ የሽያጭ ሠራተኛ ቢያደርጋቸው እላለሁ።
ደግሞም ቀጠል አደርግና፣ አሁን እነ አልማዝ እንግሊዝኛ ከመናገር ውጪ ሌላ ምግባር የሌላቸው ሽያጭ ሠራተኛ ይባላሉ! አንድ ደንበኛ እንኳን በቅንነት ሲያናግሩ ተሰምተው የማያውቁ ወስላቶች! ፀረ ሙስና ከዚህ በለቃቀማቸው!” እላለሁ።
ይህንን ብሶት ሳሰማ የሚሰማኝ ያ የቢሮ ጎደኛዬ (ደርጋጎ)፤  ወደ ጆሮዬ ጠጋ ይልና “ፀረ ሙስና ምን ጥፍር አለው፣ጥፍሩ እኮ ለስላሳ ነው” ይለኛል።
ሌላ ጊዜ ደግሞ እናቴና አጓንዴ ፣እንጦጦ እንጨት ያለበት ደን ውስጥ የሚገቡት በቀጨኔ በኩል አድርገው፣ ጥድ የሚባለውን ተራራማ ስፍራ አቋርጠው ነው። እናቴ እኔን የወለደችው ፣አጓንዴም ታምሬን የወለደችው በጥድ ብቻቸውን ሲጓዙ በወንዶች ተደፍረው ነው። ሁለቱም ባንድ ቀን ተደፈሩ፤ በተመሳሳይ ቀን ማርገዛቸውን አሳውቀው ወንድሞቻቸው ጋር በመኖር ከንጨት ለቀማ ቀሩ፤ በተመሳሳይ ቀን ልጆች ወለዱ፤ ልዩነቱ እናቴ እኔን (ወንድ) ወለደች። አጓንዴ ደግሞ ታምሬን (ሴት) ወለደች።
ታዲያ ሁለቱም እንጨት ቆራጭ የሆኑት የእናቴና የአጓንዴ ወንድሞች በጧት ተነስተው፣ የእንጨት መቁረጫ ስል መጥረቢያቸውን ይይዙና፣ "በድጋሚ እንዳትደፈሩ ሸኝተናችሁ፣ ጥድን አሳልፈናችሁ እንመለስ" ሲሏቸው የሚሰጡት መልስ የሚገርም ነው።
"እንኳን ተደፈርን ምን ሆንን?  ልጆች አገኘን፣ በእጃችን ፍቅርና ተስፋ ገባ” ይላሉ።
ምን አይነት አገላለጽ ነው!? እኔማ ይህ አነጋገራቸው ስጋት ያሳድርብኛል። እንዲህ ሲሉ የሴቶች መብት ተሟጋቾች ወይም አምነስቲ የተባለው ድርጅት ሰራተኞች ይሰሟቸውና፣ በደፋሪው ምትክ እነሱን እስር ቤት እንዳያስገቧቸው እላለሁ።
ሌላ ጊዜ ደግሞ ከባድ እንጨት ተሸክመው፣ ከእንጨቱ ክብደት የተነሳ አጎንብሰው፣ በሁለቱም እጆቻቸው ዱላ ተመርኩዘው፣ እንደ አህያ በአራት እግር በሚመስል ሁኔታ ሲጓዙ፣ ሰው አይቶ “አሁንስ አህያ መሰላችሁ”  ይላቸዋል። ታዲያ ለዚህ አባባል እነሱ ግድም አይሰጣቸው። "ኤዲያ! እንምሰላ! በማን እድላችን! አህያ እኮ ጠንካራ ነች፤ እንደዚሁም የእግዚአብሔር ፍጥረት ነች፤ እንዳህያ ጠንካራ ብንሆንማ ለልጆቻችን እንደ ሐብታም ልጆች ሚሪንዳ እየሰጠን፣ ሁለት ሁለት ፓስቲና ሳንቡሳ ገዝተን እያበላን እናሞላቅቃቸው ነበር” ሲሉ የሰሟቸው ሰዎች ነግረውኛል። በእነሱ ቤት ሚሪንዳ ፓስቲና ሳንቡሳ ትልቅ መጠጥና መብል መሆኑ ነው።
ደግሞም ሰው አህያ ሲባል “አንተ ነህ አህያ ብሎ” ለፀብ ይጋበዛል እንጂ እንዴት በማን እድላችን ብሎ፣ ባህያ ጥንካሬ ተመስጦ፣ ‘እንኳን ‘ብሎ መልስ ይሰጣል። አይ እናቴ! አይ አጓንዴ! የሚገርሙ ናቸው።
እንጨት ለቅመው ከእንጦጦ ሲመለሱ አንዱ ከፊት ሌላው ከኋላ ሆነው፣ ፊትና ኋላ መሆንን እየተለዋወጡ፣ አንዱ ሌላውን እየመራ፣ ማርያም ወንዝ እሸቴ አስፋው ጠጅ ቤት በታች፣ እንጨት የሚሸጡበት ቦታ ድረስ ይጓዛሉ።
አብዛኛውን ጊዜ የሚሸከሙት እንጨት ወደ ጎን ሲታይ፣ ረጅም ስፍራ ስለሚይዝ ባስፋልት ላይ ሲሔዱ የመኪና መንገዱን አብዛኛውን ስፍራ ይሸፍኑታል። ከዚህ የተነሳ እነሱ ባሉበት አካባቢ ከታች በኩል ሆነ ከላይ በኩል የሚያልፍ እግረኛ፣ ባለ አህያም ሆነ ባለ መኪና እንደ ልቡ መንቀሳቀስ ይቸገራል።
አንዳንድ ጊዜማ እነሱ በስፋት ሲሔዱ መንገድ ይዘጋጋና፣ በመንገዱ ላይ ትልቅ የመኪና አደጋ እንዳጋጠመ አይነት መንገዱ ጭንቅንቅ ብሎ ክላክስ በክላክስ ይሆናል።
ሌላ ጊዜ ደግሞ የገበያ ቀን በሚባሉ ቀኖች፣ ባህያ ዕቃ ተሸክመው ወደ ከተማ የሚሔዱ አህዮች ስለሚበዙ የእናቴና የአጓንዴ እንጨት አስፋልቱን ይይዘውና፣ አህዮቹ መተላለፊያ ያጣሉ፡፡ ይህን ጊዜ ታዲያ “ጎዲን ጎዱን “የሚለው የአህያ ባለቤቶች ማስጠንቀቅያ ይበረክታል።
አንድ ቀን ከላይ ከሱልልታ የሚመጡ ባለ አህዮች እንደተለመደው፣ “ጎዲን ጎዲን” በማለቴ እናቴንና አጓንዴን በጣም ግራ አጋቧቸው፤ “ምን ጎዲን ጎዲን ትላላችሁ፤ አታዩም እንዴ? እኛም እኮ አህዮች ነን፣ ባለ አህያ ሆናችሁ፣ ለአህዮች አታስቡም እንዴ?; አለቻቸው እናቴ።
አጓንዴ ደግሞ በተራዋ “እኛም እኮ እንቸኩላለን፣ ማርያም ወንዝ እኮ ቡና ሱሳቸውን ለማስታገስ፣ ቆሎ ቆልተው የልጆቻቸውን ርሐብ ለማስታገስ፣ እንጎቻ አንጉተው ለሚወዱት ባላቸው ለማብላት፣ በማርያም ወንዝ እንጨት ገበያ ተሰብስበው የሚጠብቁን ብዙ ደንበኞች አሉን። እነዚህ ደንበኞች እኮ እንደ ሌሎች ሰዎች የኮረንቲ ምጣድና ምድጃ የላቸውም” ስትል ንዴቷን ገለፀች።
ይህን ጊዜ “ጎዲን ጎዲን” የሚሉት ባለአህዮች፣ የእናቴንና የጓደኛዋን ሁኔታ የተመለከቱት ሁለት ኦሮሞ ሴቶች በጣም ስላዘኑ፣ ያህዮቻቸውን ጭነት አሸጋሽገው እናቴና አጓንዴ የተሸከሙትን ባህዮቻቸው ጭነው፣ እንጨት የሚሸጡበት ማርያም ወንዝ ድረስ አድርሰውላቸዋል። ሌላ ጊዜም ተመሳሳይ የመንገድ መጨናነቅ ተፈጥሮ፣ የተፈጠረውን የትራፊክ ችግር ለመፍታት አንድ የሚኒ ባስ ሹፌር ጭነታቸውን በታክሲው ጭኖ እዚያው መሸጪያ ቦታቸው ድረስ አድርሷቸዋል።
ከዚህ የተነሳ እናቴም ሆነች አጓንዴ እነዚህን ሁለት ኦሮሞ ሴቶችና ባለሚኒባሱን ጨምሮ፣ የቁስቋም ማርያም ማህበር ሲደግሱ ሳይጠሯቸው ቀርተው አያውቁም። ባለአህዮቹም ሆነ ባለሚኒባሱ እቤታቸው ድግስ ካለ፣ በተመሳሳይ፣ እናቴና አጓንዴን ጠርተው ይጋብዟቸዋል።
በዚህ የተነሳ እናቴ ልትድረኝ የምትፈልገው፣ ሱሉልታ ድግስ ተጠርታ ሔዳ ያየቻትን፣ ከእነዚያ ቅንና ደግ ከሆኑ ኦሮሞዎች ውስጥ ያንዱ ልጅ የሆነችውን በቀሉን ነው። አይገምም! እንግዲህ እነዚህ ባንድ ቀን ተደፍረው ባንድ ቀን ያረገዙ፣ በተመሳሳይ ቀን የወለዱ፣ ተደፍረው ልጅ መውለዳቸውን እንደ መልካም አጋጣሚ የሚመለከቱ፣ እንጦጦ ሲወጡ ተለያይተው የማያውቁ፣ ከእንጦጦ እንጨት ተሸክመው ሲመለሱም ፊትና ኋላ ሆነው ዳገቱን ከመውረድ ውጪ ተራርቀው የማያውቁ ጓደኛሞች፤ ሰሞኑን ግን አጓንዴ ከእነ ጥግርር እንጨቷ፣ በቴሌቪዥን ከዶ/ር ዐቢይ ኋላ ሆና ብቻዋን ታየች።
ለነገሩ "ብቻዬን ሆኜ ፍቶግራፍ አታንሱኝ፣ ጓደኛዬን እምሬን ጠብቋት፣ ከኋላዬ እየመጣች ነው፣" አያለች ነው አሉ፣ ፎቶግራፍ አንሺዎቹ ቸኩለው፣ አጓንዴን ለብቻዋ አንስተው በቴሌቪዥን እንድትታይ ያደረጓት። በዚህ የተነሳ አጓንዴ ብዙ ጊዜ ትፀፀታለች፤ “እንዴት ተለያይተን የማናውቀውን ሰዎች፣ ካንቺ ከጓደኛዬ ለይተው፣ ከዶ/ር ዐቢይ ፊት ለፊት እንድታይ ያደርጉኛል፤ የኦሮሞ ባለ አህያ ሴቶችና ባለሚኒባሶች ይህንን ጉድ በቴሌቪዥን ሲያዩ ምን ይላሉ!?” ትላለች።
አሁንማ እንኳን ለአባይ ግድብ፣ እንኳን ለእንጦጦና ሸገር ፓርክ፣ እንኳን ለደን ልማት ፕሮግራም ---ወዘተ አጓንዴና እናቴ ስራ አግኝተዋል። የሸገር ፓርክ ሠራተኛ ሆነዋል። ከደን ነቀላ ወደ ደን ተከላ ስራ ተዛውረዋል። ቢሆንም ግን እነዛ የእነሱን ጉልበት ጠብቀው
የእለት እንጎቻቸውን አንጉተው የሚበሉ፣ የዕለት ቡናቸውን አፍልተው ፉት የሚሉ የእንጨት ደንበኞቻቸው ጉዳይ አሳስቧቸው ነበር። ሰሞኑን ደግሞ የህዳሴው ግድብ ድምፁ ሳይሰማ ሞልቶ ተገኘ ተባለ። እናም "እኛ ከእንጨት ሸክም እንደወጣን ሁሉ፣ ደንበኞቻችንም ከጭስ አፈና ሊወጡ ነው" እያሉ ነው። እንዳፋቸው ያድርግላቸው፡፡



Page 7 of 546