Sunday, 11 April 2021 20:26

ከኢራን ባህላዊ የሙዚቃ መሳሪያዎች ጋር ትውውቅ

Written by 
Rate this item
(2 votes)

በዚህ መጣጥፍ፣ የኢራን ሙዚቃ መሳሪያዎችን ማስተዋወቅ እንፈልጋለን። ካስተዋወቅናችሁ በኋላ በሁለቱ ሀገሮች ፣በኢራን እና በኢትዮጵያ ባህላዊ ሙዚቃ መሳሪያዎች መሀል ብዙ ተመሳሳይነት እንዳለ ለማየት ትችላላችሁ። ይህም በእነዚህ ሁለት ሀገሮች ባህል ቀደምትና ጥንታዊ ታሪክ መሀል ምስስሎሽ መኖሩን አመልካች ነው።
ሲታር
የሲታር የዘር ግንድ ከእስልምና በፊት ጥንታዊ የነበረው ፐርሽያ ውስጥ የነበረው “ታንቡር” የተባለው የሙዚቃ መሳሪያ  ድረስ የሚመዘዝ (የሚያያይዝ) ነው። ሲታር፣ ከቀጭን የእንጆሪ ዛፍ ዝርያ ከሆነ Mulbeer እንጨት የሚሰራ ሲሆን የመሳሪያው አንገት ከአምስት ወይንም ስድስት ጣትን ወደላይ እና ወደታች በማንቀሳቀስ ድምፅ መቃኘት የሚጣልባቸው አንጓዎች (fits) የታነጸ ነው። “ሲታር” የሚለው ቃል በቃል “ባለ ሶስት ጅማት” የሚለውን ትርጉም ይሰጣል። ነገር ግን አሁን ባለው ወቅታዊ ቅርፅ አራት ጅማቶች  (strings)  ያሉትን ቢሆንም፤ ከመነሻው ግን ሶስት ክሮች/ጅማቶች እንደነበሩት ይገመታል
በሶስት የሚገፋፋ ባህሪው እና ጥልቅ ስሜትን በሚያጭር ድምፀቱ በመንፈሳዊያን ዘንድ ሲታር የሚመረጥ የሙዚቃ መሳሪያ ነው።
ታር
ታር ከክር መሳሪያዎች የሚመደብ ሲሆን አሁን ባለበት ቅርፁ ከአስራ ስምንተኛው ምዕተ አመት አጋማሽ ጀምሮ መከሰት እንደጀመረ ይታወቃል። የመሳሪያው ጎድጓዳ ሳህን መሳይ ክብ መሳይ ክፍል ከMulbeer የእንጆሪ ዛፍ ዝርያ ከሆነ እንጨት የሚሰራ ሲሆን፣ የጣት ማሳረፊያው ረጅሙ የአንገቱ ክፍል ከሃያ ስድስት እስከ ሃያ ስምንት ቅንት ለመለወጥ የሚገለግሉ የታት ማሳረፊያ እርከኖች (feets) ያላዉ ሲሆን፣ ሶስት ድርብ ክር ጥንዶች የሚወጠሩበት ነው። የሚያወጣው የድምፅ እርግብግቢት ከአንድ ከግማሽ እስከ ሁለት “ኦክታቭ” ይደርሳል ተብሎ ይገመታል፣ ክሮቹን በትንሽ መደብ መግረፊያ በመምታት መሳሪያውን ሊጫወት ይቻላል።
ሄይ
ሄይ ምናልባት በክር አማካኝነት ከሚቃኙ ሙዚቃ መሳሪየዎች ሁሉ ለሰው ልጆች ቀደምት እንደሆነ ገመታል። በትንፋሽ የሚነፋው የመሳሪያው ዋሽንት መሳይ መቃ አምስት የጣት ማሳረፊያ ቀደዳዎች ከፊት ለፊት ያሉት ሲሆን በአውራ ጣት የሚደፈን አንድ ቀዳዳ ደግሞ በመቃው ጀርባ በኩል ይገኛል። ከፐርሽያ ባህላዊ መሳሪዎች መሀል እንደ መሰረታዊ የሚቆጠረው ሄይ እስከ ሁለት ከግማሽ ኦክታቭ የድምፅ መጠኑ ሊጎላ እንደሚችል ይታሰባል። የመሳሪያው የላይ ክፍል ከተጨዋቹ አፍ ጋር  ከሚገናኘው ሾል ያ ክፍል ጋር በልጠው ጠባብ ክፍተት ላይ ተደግፎ የሚቀመጥ ነው። ድምፅ ውስጡ የመጀመሪያው ትንፋሽ በምላስ አማካንነት ነው። ወደ መሳሪያው ረድፍ ጀርባ ፣ በአፍ ውስጥ መፈጠር ይጀምራል፤ ይህም ለሄይ በከንፈር አማካኝነት ድምፅ ከሚፈጥሩ መሳሪያዎች የተለየ እና ጥርት ያለ ቅላፄ ያለው ያደርገዋል።
ዳፍ
ዳፍ ከበሮ ቅርፅ ያለው መሳሪያ ሲሆን በብዙ የፐርሺያ ጥንታዊ ከብዙ መቶ አመታት ቀደም ብለው በተሰሩ ስዕሎች እና የሳንቲም ቅርፃ ቅርጾች ላይ ተወክሎ የሚታይ ነው። በመጀመሪያ እይታ በንጽጽር ቀላል ቢመስልም፣ ውስብስብ ምቶችን እና የድምጽ ላጼዎችን የመፍጠር አቅም ያለው መሳሪያ ነው። ዳፍ ከመውጫው ሽፋኑ ስር የብረት ቀለበትና  ሚገጠሙለት በመሆኑ በሚሰጠው ድምጽ ላይ እንደ ደወል መሳይ ቅላጼን ይፈጥራል። የከበሮው ውጫዊ ልባስ ከፍየል ቆዳ የሚሰራ ነው።
ካማንቼ
ካማንቼ ደጋን መሳይ የፐርሽያ ባህላዊ ሙዚቃ መሳሪያ ነው። እድሜ ጠገብ ጥንታዊ መሳሪያ ነው። ከጠጣር እንጨት የታነጸ ቀፎ መሳይ አነስተኛ አካል ያለው ሲሆን ቀፎው አፍ በተወጠረ  የሳሳ ሽፋን ሚለብስ ነው። አንገቱ የሲሊንደር ቅርጽ ያለዉ ሲሆን  የተወጠሩ ክሮች አሉት። በተለያዩ “እሾሃማው ማሲንቆ” ተብሎ ይጠራል፣ ለዚያም ምክኒያቱ በታችኛው  በኩል እንደ እሾህ የሾሉ ቀንዶች ብቅ ብቅ ብለው ስለሚታዩ ነው። መሳሪያውን የሚጫወቱት በቁሙ ነው። ከምዕራቢያኑ “ቫዮላ” ተባለውን መሳሪያ በሚጫወቱበት መንገድ በደጋኑ ላይ የተወጠሩት ክሮች በተጫዋቹ አማካኝነት በሚሳቡ ጊዜ ጥልቅ ሆኑ የድምፅ ለውጥን ይፈጥራሉ። የመሳሪያው አራተኛው ክር በሀያኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ እንደተጨመረ ይገመታል፣ በዚያም ሳቢያ የምዕራባዊያኑ ቫዮሊን ወደ ኢራን የመጀመሪያውን ትውውቅ ማድረግ ቻለ።
ሳንቱር
ሳቱር፣ ባለ ሶስት ኦክታቭ በዝርግ የእንጨት መደብ ላይ ሰባ ሁለት ክሮች የሚወጠሩበት፣ በእንጨት መዶሻ በመምታት ድምፅ ሚሰጥ መሳሪያ ነው። የመሳሪያው ሰባ ሁለት ክሮች በሚቃኙ ሚስማሮች ላይ በአራት- አራት መደብ ተከፍለው የሚታሰሩ ናቸው። ለዝቅተኛ ድምፅ ዘጠኝ (ብሮንዝ) እና ለመሀከለኛ ድምጽ ደግሞ ዘጠኝ (በብረት)
ሳንቱር ከልዩ ልዩ አይነት እንጨት (ከዋልና፣ ከሮዝውድ፣ ከቢቲል ፓም...ወዘተ) እንደሚፈለገው የድምጽ ጥራት ሊሰራ ይችላል። የመሳሪያው የፊት ለፊት ክፍል እና የላይኛው ድምጽ ማስተላለፊያ ልጥፎች የተገናኙ ሲሆን አቀማመጣቸው ለሚፈጠረው የመሳሪያው የድምጽ ጥራት አይነተኛሚና የሚጫወት ነው።
ምንም እንኳን ሳንቱር እድሜጠገብ የሙዚቃ መሳሪያ ቢሆንም በጥንታዊ ስዕሎች ላይ እስከ አስራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ቀርቦ አያውቅም።
ቶምባክ
ቶምባክ፣ የፅዋ መጠጫ ቅርጽ ያለው ከበሮ ሲሆን፣ ታንጾ ሚሰራው የእንጆሪ ዛፍ ዝርያ ከሆነ እንጨት ነው። ሰፊ ሆነው የአፉ ጫፍ በጠቦት ወይንም በፍየል ቆዳ ተለብጦ ይሸፈናል። ሁለቱንም እጆች መሳሪያውን ለመጫወት አገልግሎት ላይ ይውላሉ። እጁን በከበሮው ላይ በማንከባለል እስከ ጣትን በተለያየ መንገድ በማፋቸት (srapping) የአጨዋወት ዘዴው ነው። ከፍተኛ ብዛት ያላቸው የድምጽ ቃና በለስላሳ እና ሻካራ መልክ  (textures) አጽንኦት
የመውጣት አቅም ስላለው፣ ተጫዋቹ የሚጫወተውን ዜማ በተለያዩ ቀላማት ለማጋጌጥ እና የምትዞረዋን ለመፍጠር ይረዳዋል።
“ቆም” እና “ባክ” ሁለቱ መሰረታዊ የከበሮው አመታት የውክልና ድምጻቸው ናቸው። የከበሮው መሀል ላይ በመሞት ዝግ ያለውን (ቆም) ድምጽ፣ መሳሪያው ወድ እንደ ጥግ ማግኘት ይቻላል።
ታንቡር
ታንቡር፣ ለአብዛኞቹ ባለ ረጅም አንገት እና ባለ ክር እና የሚመቱ ሙዚቃ መሳሪያዎች እንደ ቅድመ አያት ሊቆጠር የሚችል ነው። የመሳሪያው ሆድ እቃ እንቁ መሳይ ቅርጽ ያለው ሲሆን የእንጆሪ ዛፍ ዝርያ ከሆነ እንጨት ይታነጻል። መሳሪያው ባለ ረጅም አንገት እና ባለ አስራ አራት የጣት መጫወቻ አንጓዎች (ፍሬቶፕ) አሉት።
አንዳንድ ዘመናዊ ታንቡሮች ከጎበጡ የእንጆሪ ዛፍ ቅርንጫፎች የሚሰሩ ናቸው። የመሳሪያው የድምጽ ሳንቃ ከሶስት እስከ አራት ሚሊ ሜትር የሚደርስ ውፍረት ያለው ሲሆን እሱም የሚሰራው ከእንጆሪ ዛፍ እንጨት ነው። ሳንቃው ብዛት ያላቸው ቀዳዳዎች ያሉት እና የተሻለ ድምጽ ለመፍጠር የሚረዱት ናቸው።
ታንቡር ለየት ያለ የአጨዋወት ዘዴን የሚከተል መሳሪያ ነው። በቀኝ እጅ ጣቶች ክሮቹን በመግረፍ የሚርገበገብ፣ ሞልቶ የሚፈስ የድምጽ ቅላጼ ያመነጫል። ይሄ የድጽ ቅላጼ “ሾር” ተብሎ የሚጠራ ሲሆን (ቀጥተኛ ትርጉሙ የውሀ ፍሰት እንደ ማለት ነው)

Read 308 times