Administrator

Administrator

Saturday, 17 August 2019 13:22

ኢህአዴግ በ11ኛው ሰዓት!

 አቶ አባይ ወልዱ በወቅቱ የህወሓት ሊቀ መንበር ናቸው፡፡ አቶ አባይ በተመሳሳይ መልኩ ሃሳባቸውን ሲገልጹ፤ የኪራይ ሰብሳቢነት ምንጭና መፍትሔው ተቀምጦ ያደረ ነው፣ አሁን አዲስ ነገር አልቀረበም፡፡ ባለፈው ክረምት (በ2006 ዓ.ም ክረምት ማለታቸው ነው) ይህንን ለማረምም በጋራ ሆነን ትግል ጀምረናል፣ ስለሆነም አሁን የደረስንበት ቦታ ሆነን መገምገምና የበለጠ ለትግል መነሳሳት መፍጠር ይገባል፣ dead end የሚል እንዲሁም 1994 ዓ.ም ላይ ነን፣ ከህዝብ ተነጥለናል ወዘተ. ከተባለ፤ በድርጅትም ሆነ በመንግስት፣ ሌት ተቀን በሥራ እየለፋ ያለው አመራር፣ ተስፋ ሰንቆ ወደ ፊት እንዳይጓዝ፣ እንቅፋት እንደሚሆን መገንዘብ እንደሚገባ አሳስበዋል፡፡
አቶ አባይ ሲቀጥሉ፣ በተደጋጋሚ ተመሳሳይ ነገር እየተነሳ የስራ ጊዜያችንን እያባከንን ነው፣ በተደጋጋሚ frustration አለኝ የሚልም፣ የግሉ ችግር እንዳይሆን፣ ራሱን ተመልሶ ማየት አለበት፡፡ አቶ ዘርአይ፤ ወዳጄ ሲሆኑ ለምን ወረዱ እየተባለ ጥያቄ ማንሳት ተገቢ አይደለም፣ ህወሓት የድርጅቱን ኮንፈረንስ በማካሄድ፣ ከዲሲፕሊን ውጪ አልተንቀሳቀሰም፡፡ የግጨው ጉዳይ ጊዜ ወስዷል፤ ነገር ግን አሁን ከብአዴን ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ ቀጠሮ ይዘናል፣ የግጨው ጉዳይ የመሬት ችግር ሳይሆን የትምክህትና ጠባብነት አስተሳሰብ ችግር ውጤት በመሆኑ ውስጣችንን ማየት ይገባል ብለዋል፡፡
አቶ አዲሱ ለገሰና አቶ በረከት ስምኦን፤ በስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባላትና ሌሎች ተሳታፊዎች በቀረቡ ሃሳቦች አልተስማሙም፡፡ የኢህአዴግ ኮር አመራር የችግሩን ስፋትና ጥልቀት እንዲሁም ውስብስብነት አልተገነዘበም ወይም ለመገንዘብ አልፈለገም የሚል አመለካከት የያዙ ይመስላሉ:: በመሆኑም ክርክራቸውን ለመቀጠል ጥረት አድርገዋል፡፡
አቶ አዲሱ ለገሰ፤ በግብረ መልስ መልክ ሲናገሩ፤ ያለንበት ሁኔታ እየከበደ ነው፤ አመራሩ ለዚሁ ሁኔታ ብቁ ሆኖ እየጠበቀ አይደለም፤ መስመር ብቻውን ያለ ብቁ አመራር አያድነንም፣ ለምሳሌ ለአቶ ከበደ ‹ጫኔ “ከሃላፊነትህ እናስነሳሃለን›› ብለው የዛቱ ባለሀብቶች አሉ፡፡ ከባለሀብቶች ጋር የተሳሰሩ ሚኒስትሮች አሉ ይባላል፣ በመሆኑም ውስጣችንን መፈተሽ አለብን ብዬ አምናለሁ፡፡ ይህን መጥፎ የሌብነት ስም በጋራ እየተጠራንበት ነው፣ ቤት የሰራም ከመንግስት ቤት ወጥቶ፣ በሰራው የግል ቤቱ ይግባ የሚሉ ነጥቦች አንስተዋል፡፡ በመጨረሻም አቶ አዲሱ ሲናገሩ፤ የሚቀሩ ነገሮች ቢኖሩም፣ ብአዴን በውስጡ ምንም አይነት ትግል ሳያደርግ እንደመጣ መታየት የለበትም፤ ብአዴን ህወሓትንም ሆነ የትግራይን ህዝብ defend ያደርጋል፣ ነገር ግን ገዢዎች በፈጠሩት ችግር፣ የአማራ ህዝብ በትምክህት መጠርጠር እንደሌለበት አሳሰቡ፡፡
አቶ በረከት ስምኦን ክርክራቸውን በግብረ መልስ ሲቀጥሉ፣ እኔ የመሰለኝን ሃሳብ ነው ያቀረብኩት እና Procedural issues  ማየት አይጠቅምም፣ አቶ አባይ ወልዱ ተመሳሳይ ሃሳብ መደጋገም ኢንቴንሽኑ ምንድነው ብለው ያነሱት፣ የኔ መነሻ፣ ጥራት ያለው ድርጅት እንዲኖረን ስለምፈልግ ብቻ ነው፡፡ ችግሩ በተደጋጋሚ ተነስቶ ለውጥ አለማምጣታችን፣ why ብለን መጠየቅ፤ ይህንንም መመለስ አሁንም ጠቃሚ ነው፣ ብዙ የኛ አይነት መስመር የያዙ አገሮች ችግር ውስጥ ይገባሉ፤ አሁንም ለወደፊትም መምራት የሚያስችል ፖለቲካዊ ህይወት የለንም፤ እንደ አመራር unified ባለመሆናችን፣ ለአደጋ እየተጋለጥን ነው አሉ፡፡
አቶ በረከት ሲቀጥሉ፤ እዚህ ቤትም ሆነ በብአዴን እያየነው ያለው ሁኔታ sense of urgency የለም፣ አሁንም reservation አለኝ፤ መተካካት ወደ ኋላ መመለስ የለበትም፤ ነገር ግን ሁላችንም የተሟላ አቅም ስለሌለን፣ ያለንን አቅም አዋህደን ካልተጠቀምን፣ ችግር ውስጥ እንገባለን፤ትምክህት በታየበት ልክ ትግል እየተካሄደ ነው፤ ከህወሓት መስመር ያፈነገጠ አባልን መታገልም፣ ትምክህተኛ መባል የለበትም የሚል ጨመሩ፡፡ በመጨረሻም፣ አቶ በረከት ሲናገሩ፤ የግጨው ጉዳይ the level of our problem ያሳያል፣ የግጨው ችግሩ build up እየሆነ መጥቶ massive ትጥቅ በአካባቢው ተሰባስቧል፤ አሁንም give and take መርህ ተከትለን፣ ጊዜ ሳንሰጥ እንፍታው፤ ብአዴን እና ህወሓት ወርቃማ ታሪክ የሰሩ ድርጅቶች፣ በዚህ የተነሳ ወድቀው ማየት ያሳዝናል፤ አሁንም ችግሩ ገና ነው፤ ሌላ ኃይል ብዙ ይጠቀምበታል በሚል አስተያየታቸውን አጠቃለሉ::
አሁንም የኢህአዴግ ምክር ቤት ስብሰባው ፍሬ አልባ ሆኗል፡፡ በአቶ ደመቀ መኮንንና በአቶ በረከት ስምኦን መካከል ከአስተሳሰብ ልዩነትም አልፎ ያልተፈለገ ንትርክና ጭቅጭቅ መከሰቱ ቀጥሏል:: እነ አቶ ደመቀና እነ አቶ በረከት በመካከላቸው በፈጠሩት ልዩነት ዙሪያ በብአዴን አመራር ውስጥ ክፍፍል እየሰፋ እንደነበር ሳይታለም የተፈታ ነበር:: እንደ ሌሎቹ የኢህአዴግ አባል ድርጅቶች፤ ብአዴንም በውስጡ ተከፋፍሎ እየተፋጀ እንደሆነ ውስጥ ለውስጥ በሰፊው ይወራ ነበር፡፡ ክፍፍሉና መደጋገፉ በእነማን እንደሆነ፣ በኢህአዴግ ምክር ቤት ስብሰባ በሚሰጡ ሃሳቦች ጭምር ለማየት አዳጋች አልነበረም፡፡
በብአዴን እና በህወሓት እንዲሁም ሌሎች ብሔራዊ ድርጅቶች በውስጣቸው የተፈጠሩ ክፍፍሎች፣ በኢህአዴግ ደረጃ እየሰፉ እንደሆኑ ምልክቶች ነበሩ፡፡ የተወሰኑ የህወሓት ነባር የተተኩ አመራሮችና እነ አቶ በረከት የመሳሰሉ አመራሮች፣ ተመሳሳይ አቋም ይዘው፣ በአዲሱ አመራር እምነት አጥተናል እያሉ መናገር የዘወትር ስራቸው ሆኗል፡፡ በአዲሱ አመራር እምነት አጥቷል፡፡ አዲሱ አመራርም የያዘውን ስልጣን ለመከላከል ምሽጉን አጠናክሮ መፋለሙን ቀጥሏል፡፡
አቶ ኃ/ማርያምና አቶ ደመቀ አብዛኛውን የኢህአዴግ ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ይዘዋል፡፡ የአብዛኞቹን ነባር አመራሮች ኩነኔ ከመከላከልም አልፈው ለመቆጣጠር ጥረታቸውን ቀጥለዋል:: የፍልሚያው መነሻ ጥቂቶቹ፣ ሌብነታቸው እንዳይጋለጥ ለመከላከል እንዲችሉ፣ ስልጣናቸውን ለመጠበቅና ከፍ ለማድረግ የግድ እንደሆነባቸው የአደባባይ ሚስጢር ነው፡፡ ሌላውም ለክብርና ለዝና ስልጣኑን ይፈልገው ነበር፡፡ አንዳንዶችም የተለያዩ ቅሬታዎችንና ቂም በቀሎችን መነሻ በማድረግ፣ ይጠቅመናል በሚሉት ጐራ በቋሚም ሆነ በጊዜያዊነትና ተለዋዋጭነት መቧደናቸው ቀጥሏል፡፡ በአድርባይነትና የድርጅቱ ውስጠ ጸረ ዴሞክራሲ ተግባር ታጅቦ፣ የቁልቁለት ጉዞው ፍጥነቱን ጨምሯል፡፡ በርከት ያለ ቁጥር ያለው የኢህአዴግ ከፍተኛ አመራር፣ ከኢህአዴግ እምነትና አላማ በተጻራሪ አቅጣጫ ቆሟል፡፡---
ምንጭ፡- (በብርሃነ ፅጋብ ከተዘጋጀው ‹‹የኢህአዴግ የቁልቁለት ጉዞ (2005-2010) የስብሰባዎች ወግ›› መጽሐፍ የተቀነጨበ)

 (በዶ.ር ኤርሲዶ ሌንደቦ የተዘጋጀውና፣ “ኑሮMap” የተሰኘው የለውጥ መፅሐፍ ውስጥ ከሰፈረ ታሪክ አንዱን ነቅሰን እንድንመለከት ወደድን፡፡ ከዓመታት በፊት የአገራችንን ችግር የተነበየና መፍትሔውንም ያሳየ ግሩም መጽሐፍ ነው፡፡)
የኮንስትራክሽን ኩባንያውን ከጊዜ ወደ ጊዜ እያሳደገ የመጣ ወጣት መሃንዲስ፤ ኩባንያውን ይበልጥ የሚያሳድጉ ሶስት ፕሮጀክቶችን በኮንትራት ተረክቦ ግንባታ ጀምሯል፡፡ ነገር ግን ሁሉም ነገር አልጋ በአልጋ አይደለም፡፡ የስኬት መንገድ ላይ የተለያዩ ችግሮች ያጋጥማሉ፡፡ መፍትሔ በማበጀትና የስኬት ጥረትን በመቀጠል ነው ስኬቶችን እውን ማድረግ የሚቻለው፡፡
ወጣቱ መሀንዲስ የስራ ማስኬጃ ገንዘብ ቢያጥረውም፤ ከባንክ ብድር ለማግኘት ጊዜ የሚፈጅ ስለሆነበት፤ በግል ከሚያውቀው ሰው፤ በተወሰነ ጊዜ ከወለድ ጋር የሚመለስ ገንዘብ ተበድሯል፡፡ ችግሩ፤ በተስማሙበት የጊዜ ቀጠሮ እዳውን ለመመለስ አልቻለም፡፡ አበዳሪው እንዳያገኘው መሸሽና ስልኩን መዝጋት፤ እንደ መፍትሔ ሆኖ ታይቶታል፡፡
መፍትሔው ግን ሌሎች መዘዞችን ጐትቶ አምጥቷል፡፡ አንደኛ፤ ሌሎች ደንበኞቹና ተባባሪዎቹም በስልክ ሊያገኙት ስላልቻሉ፤ የተለያዩ ጥቅሞችን እያጣ ነው፤ እየተጐዳ ነው፡፡ ሁለተኛ፤ ከአበዳሪው ስለሸሸ ብቻ ችግሩን ያስወገደ ይመስል፤ እዳውን ለመክፈል የሚያስችል ዘዴ ማፈላለግ አቁሟል፡፡ ሶስተኛ፤ መፍትሔው ከአንድ ሳምንት በላይ አልዘለቀም፡፡ መቼም፤ ከሰው ተደብቆ የኮንስትራክሽን ፕሮጀክቶችን መምራት አይችልም፡፡
አበዳሪው፤ በሰው በሰው አጠያይቆ፤ የግንባታ ቦታው ድረስ መጥቶ አፋጠጠው፡፡ አሁንስ መፍትሔው ምንድነው? ምናልባት፤ በድርድር ለማግባባት ጥረት ቢያደርግና፤ ወለዱን በማሻሻል የክፍያ ጊዜውን ለማራዘም ቢስማሙስ? ያኔ ወጣቱ መሃንዲስ ፕሮጀክቶቹን አጠናቅቆ፤ በቀላሉ እዳውን መክፈል ይችላል - የተወሰነ ያህል ተጨማሪ ጥረትና ገንዘብ ቢያስፈልገውም፡፡ ወጣቱ መሃንዲስ፤ ይህንን መፍትሔ አልመረጠም፡፡
አበዳሪውን በፈገግታ ተቀብሎ፤ ከከተማ ውጭ ስልክ የማይሰራበት ቦታ ሄዶ እንደነበር በውሸት ለማሳመን ከሞከረ በኋላ፤ ቼክ ፈርሞ ሰጠው፡፡ በቃ በዚሁ ተገላገለ፡፡
ግን እስከ መቼ? ባንክ ውስጥ የነበረውን ገንዘብ ለስራ አውጥቶ እንደጨረሰው ያውቃል:: ቢሆንም ለጊዜው፤ ከአበዳሪው ተገላግሏል፤ ችግሩን ፈታ፡፡ ምን ዋጋ አለው? መፍትሔው አልሰራም፡፡ አበዳሪው ቼኩን ለመመንዘር ወደ ባንክ ከሄደ በኋላ ባዶ እጁን ወደ ወጣቱ መሃንዲስ ተመለሰ፤ እዳውን ለማስከፈል፡፡ ብቻውን አይደለም፡፡ ፖሊስም ጭምር እንጂ፡፡
ወጣቱ መሐንዲስ፤በደረቅ ቼክ አጭበርብረሃል ተብሎ ተከሰሰ፡፡ ከተፈረደበት ብዙ ነገር ያጣል፤ እዳውን ከካሳ ጭምር ይከፍላል፤ ለጠበቃና ለቅጣት ተጨማሪ ገንዘብ ያወጣል፤ የገንዘብ እጥረቱን ይበልጥ የሚያባብስ፡፡ በዚያ ላይ ፍ/ቤት በመመላለስና በእስር፤ የስራ ጊዜውን ያባክናል፤ ፕሮጀክቶቹ ይዳከማሉ - የገንዘብ ምንጮቹን ይጐዳል፡፡ “የማያዛልቅ ጥገና” እንዲህ ነው፡፡
ዋናው መሰረታዊው ችግር፤ የገንዘብ እጥረት ቢሆንም፤ ወጣቱ ግን ሁነኛ መፍትሔ እንደመፈለግ፤ በቁንጽል የችግሩ ውጫዊ ምልክት ላይ አተኮረ - የአበዳሪ ጭቅጭቅ ላይ፡፡ ለአሁኗ ቅጽበት፤ ወይም ለዛሬ ብቻ፤ ከአበዳሪ ጭቅጭቅ ለመገላገል ጊዜያዊ መፍትሔዎችን (የማያዛልቁ ጥገናዎችን) መርጧል፡፡ ውሳኔውንና ድርጊቱን ከነገ ህይወቱ ጋር አያይዞ ለማየት አልሞከረም፡፡ የገንዘብ እጥረት ችግሩን ከማባባስ አልፎ፤ የገንዘብ ምንጩን የሚጐዳ ተጨማሪ ችግር እንደሚመጡበት ለማሰብ አልፈለገም፡፡
የማያዛልቅ ጥገና፤ የተለመደ የሰዎች ባህርይ ነው፡፡ ብዙዎቻችን፤ የዋና ዋና ነገሮችን መስተጋብር በማገናዘብ፤ መሰረታዊውን ችግር ከመጋፈጥ ይልቅ፤ የችግሩ ውጫዊ ምልክት ላይ ብቻ እናተኩራለን፡፡
ውጫዊው የችግር ምልክት፤ ለብቻው በቁንጽል ጐልቶ ስለሚያስጨንቀን፤ በአሁኗ ቅጽበት ለብቻው ገንኖ ስለሚያዋክበን፤ ፈጣን የህመም ማስታገሻና የችግር ማብረጃ ለማግኘት እንጣደፋለን - ሌሎች ዋና ዋና ነገሮችንና ነገን ሳናስብ፡፡
በጊዜያዊ ማብረጃ፤ የችግሩ ምልክት እንዲጠፋ ያደርግልናል፡፡ ግን፤ ዋናው ችግር ስላልተወገደ፤ ምልክቱም ከጊዜ በኋላ መልኩን ቀይሮ ወይም ከቀድሞው ገዝፎና በርክቶ እንደገና መከሰቱ አይቀርም፡፡ በጊዜያዊ ማስታገሻ ራሳችንን በማታለል፤ ለመሰረታዊው ችግር ሁነኛ መፍትሔ ስላላበጀንለት፤ የችግሩ ምልክት ተባብሶ ሲመጣብንስ?
ድሮ የለመድነውን ጊዜያዊ ማስታገሻ (ችግር መሸፈኛ) መጠኑን ከፍ አድርገን፤ ሌላም ማስታገሻ ጨምረን እንሞክራለን፡፡ ይህም ተመልሶ ችግሩን እያባባሰ፤ አዙሪቱ እየከረረ ይሄዳል፡፡ አንዳንድ ሰዎች ሱስ እስኪመስልባቸው ድረስ ይቀጥላሉ፡፡
ካነበብነው የአሳዎች ታሪክ እንዳየነው፤ ለምግብ የሚሆን የባህር ዕፅዋት የተከሉት አሳዎች፤ የምግብ እጥረትን ለዘለቄታው ለማስወገድ ሳይሆን ለቅጽበት ረሃባቸውን ለማስታገስ ነበር የጓጉት፡፡ ዕፅዋቱ ደግሞ፤ ለማደግ ጊዜ ያስፈልገዋል፡፡
አሳዎቹ፤ “ለሁሉም ጊዜ አለው፡፡ ለማረስም፤ ለመዝራትም፤ ለማጨድም ጊዜ አለው” የሚለው የተፈጥሮ ህግ (እውነት) አልገባቸውም፤ የአሁኗ ቅጽበት ላይ ብቻ ነው ያተኮሩት፡፡ በዚያ ላይ፤ ለማደግም ሆነ ለመፍጠን፤ አስፈላጊ የሆኑ ዋና ዋና ነገሮች አሉ፡፡ ለምሳሌ ውሃ፤ አፈርና ማዳበሪያ ሊያገኝ የሚችል ጠንካራ ስራስር፤ እንዲሁም የፀሐይ ብርሃንን መቀበል የሚችል ጤናማ ቅጠል፡፡ አሳዎቹ ግን፤ በቁንጽል የተክሎቹ ግንድ መርዘምን ብቻ ነው የፈለጉት፡፡
አሳዎቹ፤ እንዲህ ራሳቸውን የቅፅበታዊነትና የቁንፅልነት እስረኛ በማድረግ፤ ተክሎቹን ወደ ላይ በመጎተት እድገታቸውን ለማፍጠን ሞክረዋል፡፡ ዘዴያቸው፤ ለጊዜው የሰራ ቢመስልም፤ የተክሎቹ እድገት አልፈጠነም፡፡ የተክሎቹ ስራስር ተጎድቶ እድገታቸው ተገታ፡፡ ይህም ብቻ አይደለም፤ ጭራሽ ተክሎቹ ጠውልገው መሞት ጀመሩ - በማያዛልቅ ጥገና ወደ ባሰ ውድቀት፡፡
አንዳንዶቹ አሳዎች፤ የፀሐይ ሃሩር ሲያስቸግራቸው፤ ሃሩሩን ተቋቁመው ወይም የፀሐይ መከላከያ ባርኔጣ በመጠቀም፤ ተክሎቹ ፀሐይ ሊያገኙ በሚችሉበት ማሳ ላይ ለመትከል አልመረጡም፡፡ ተክሎቹ አፈር ላይ መተከላቸውን ብቻ በቁንጽል በማየት፤ ዛሬ ከሃሩር ማምለጣቸውን ብቻ በመመልከት፤ ዋሻ ውስጥ ለመትከል ሄደዋል፡፡ ግን የሚያዛልቅ አልነበረም፡፡ ተክሎቹ ጠወለጉ፤ ረሃቡም ከፋ፤ በየእለቱ ምግብ ፍለጋ በፀሐይ ሲንቃቁና በሃሩር ሲጠበሱ ይውላሉ፡፡
ረሃባቸውን በቅፅበት ለማሸነፍ ጓጉተው፤ የወዳደቁ ነገሮችን ለቃቅመው የበሉ አሳዎች፤ ለጊዜው ረሃባቸው የታገሰ ቢመስልም፤ ወዲያው ታመሙ፡፡ ረሃብን የሚያስታግስ ምግብ ለመፈለግ እንኳ መንቀሳቀስ አቃታቸው፡፡ የማያዛልቅ ከሻፊ ጥገና (የደመነፍስ መፍትሄ) በውድቀት ነው የሚቋጨው፡፡ ለዚህም ነው፤ የዛሬ ‹‹ችግሮች››፤ ትናንት ‹‹መፍትሄ›› የነበሩ ናቸው የሚባለው፡፡ የማያዛልቁ መፍትሄዎች፤ ችግርን ያስከትላሉ፡፡   

 የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ቢል ክሊንተንን “በድብቅ አማግጠውኛል” ስትል ከ20 አመታት በፊት በአደባባይ ያጋለጠቻቸውና በወሲብ ቅሌት የአለም መነጋገሪያ ያደረገቻቸው ሞኒካ ሊውኒስኪ፤ እነሆ ሰሞኑን ደግሞ የክሊንተንን ቅሌት ከሁለት አስርት አመታት በኋላ ድራማ አድርጋ ሰርታ በቴሌቪዥን ልታሰራጨው ማሰቧን አስታውቃለች፡፡
ሞኒካ ሊውኒስኪ የታላላቅ አሜሪካውያንን የወንጀል ድርጊቶች መሰረት በማድረግ፣ የቴሌቪዥን ድራማዎችን እየሰራ ለእይታ ከሚያቀርበው ኤፍኤክስ ሾው ጋር በመተባበር የክሊንተንን የወሲብ ቅሌት “ኢምፒችመንት - አሜሪካን ክራይም ስቶሪ” በሚል ርዕስ በድራማ መልክ አዘጋጅታ በቀጣዩ አመት ለእይታ ለማብቃት እንቅስቃሴ መጀመሯን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
በመስከረም ወር 2020 በአሜሪካ ለእይታ እንደሚበቃ በሚጠበቀው የቴሌቪዥን ድራማው ላይ ሞኒካ ሊውኒስኪን ወክላ የምትጫወተው ቤኒ ፌልድስቴን የተባለች ተዋቂ የፊልም ተዋናይት እንደሆነች የጠቆመው ዘገባው፤ ቢል ክሊንተንንም ሆነ ባለቤታቸውን ሄላሪ ክሊንተንን ወክለው የሚሰሩት ተዋንያን ግን አሁንም አለመታወቃቸውን አመልክቷል፡፡
የ46 አመቷ አሜሪካዊት ሞኒካ ሊውኒስኪ፣ ከቢል ክሊንተን ጋር የፍቅር ግንኙነት በጀመረችበት ወቅት የ22 አመት ወጣት እንደነበረች ያስታወሰው ዘገባው፤ ክሊንተን በወቅቱ በ27 አመታት ያህል ይበልጧት እንደነበርም አውስቷል፡፡

ባለቤታቸውና የወቅቱ ፕሬዚዳንት ልጅ በሚሊዮኖች ዶላር ሙስና ተከስሰዋል


              የቀድሞው የዚምባቡዌ ፕሬዚዳንት ሮበርት ሙጋቤ ከአራት ወራት በፊት በጸና ታምመው ሲንጋፖር ውስጥ ወደሚገኝ ሆስፒታል መግባታቸውንና አሁንም ህክምና እየተደረገላቸው እንደሚገኙ ኦልአፍሪካን ኒስው ዘግቧል፡፡
የ95 አመቱ አዛውንት ሮበርት ሙጋቤ ወደ ሆስፒታሉ ከገቡ በኋላ በነበሩት ጊዜያት በተደረገላቸው የህክምና እርዳታ ጤናቸው እየተሻሻለ መምጣቱንና በቅርቡ ከሆስፒታል ይወጣሉ ተብሎ እንደሚጠበቅ የወቅቱ የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ማስታወቃቸውን ዘገባው አመልክቷል፡፡
ምናምግዋ ከወራት በፊትም ሙጋቤ በህመምና በእርጅና ሳቢያ ራሳቸውን ችለው መቆምም ሆነ መራመድ እንደማይችሉ መናገራቸውን ያስታወሰው ዘገባው፤ አሁንም የሙጋቤ ጤንነት መሻሻሉን እንጂ ያጋጠማቸውን የህመም አይነት በተመለከተ ምንም አይነት መረጃ እንዳልሰጡ ገልጧል፡፡ ዚምባቡዌን ለ38 አመታት ያህል ያስተዳደሩትና በ2017 በተደረገባቸው ጫና ያለ ፍላጎታቸው ስልጣናቸውን መልቀቃቸውን ተከትሎ፣ የጤናቸው ሁኔታ እየተስተጓጎለ በመምጣቱ  በየወሩ በሚባል ደረጃ ወደ ሲንጋፖር እየተመላለሱ የህክምና ክትልል ሲያደርጉ እንደነበርም ዘገባው አስታውሷል፡፡
በሌላ ዜና ደግሞ፣ የፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ልጅና የቀድሞዋ የአገሪቱ ቀዳማዊት እመቤት ግሬስ ሙጋቤ፤ በሚሊዮኖች የሚቆጠር ዶላር ያለአግባብ ተበድረው ሳይከፍሉ ቀርተዋል በሚል የሙስና ክስ እንደተመሰረተባቸው ቢቢሲ ዘግቧል፡፡ ሁለቱን ግለሰቦች ጨምሮ 26 ያህል የአገሪቱ የቀድሞ ባለስልጣናትና ታዋቂ ግለሰቦች እ.ኤ.አ ከ2010 እስከ 2014 በነበሩት አመታት የአገሪቱ ማዕከላዊ ባንክ ህግና አሰራር ከሚፈቅደው ውጭ በድምሩ 15 ሚሊዮን ዶላር በመበደር ለግል ጥቅማቸው ማዋላቸውንና ዕዳቸውን አለመክፈላቸውን ዘገባው አመልክቷል፡፡
ከግለሰቦቹ መካከል ከፍተኛ መጠን ያለው ገንዘብ ተበድረው አስቀርተዋል የተባሉት የቀድሞዋ ቀዳማዊት እመቤት ግሬስ ሙጋቤ ሲሆኑ የባለቤታቸውን ስልጣን መከታ በማድረግ፣ 4.5 ሚሊዮን ዶላር ያህል ከባንኩ ወስደው አለመመለሳቸውንና የወቅቱ የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ልጅ ኤመርሰን ጁኒየር በበኩሉ፤ 400 ሺህ ዶላር ወስዷል መባሉንም ዘገባው ጠቁሟል፡፡


              የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ቢል ክሊንተንን “በድብቅ አማግጠውኛል” ስትል ከ20 አመታት በፊት በአደባባይ ያጋለጠቻቸውና በወሲብ ቅሌት የአለም መነጋገሪያ ያደረገቻቸው ሞኒካ ሊውኒስኪ፤ እነሆ ሰሞኑን ደግሞ የክሊንተንን ቅሌት ከሁለት አስርት አመታት በኋላ ድራማ አድርጋ ሰርታ በቴሌቪዥን ልታሰራጨው ማሰቧን አስታውቃለች፡፡
ሞኒካ ሊውኒስኪ የታላላቅ አሜሪካውያንን የወንጀል ድርጊቶች መሰረት በማድረግ፣ የቴሌቪዥን ድራማዎችን እየሰራ ለእይታ ከሚያቀርበው ኤፍኤክስ ሾው ጋር በመተባበር የክሊንተንን የወሲብ ቅሌት “ኢምፒችመንት - አሜሪካን ክራይም ስቶሪ” በሚል ርዕስ በድራማ መልክ አዘጋጅታ በቀጣዩ አመት ለእይታ ለማብቃት እንቅስቃሴ መጀመሯን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
በመስከረም ወር 2020 በአሜሪካ ለእይታ እንደሚበቃ በሚጠበቀው የቴሌቪዥን ድራማው ላይ ሞኒካ ሊውኒስኪን ወክላ የምትጫወተው ቤኒ ፌልድስቴን የተባለች ተዋቂ የፊልም ተዋናይት እንደሆነች የጠቆመው ዘገባው፤ ቢል ክሊንተንንም ሆነ ባለቤታቸውን ሄላሪ ክሊንተንን ወክለው የሚሰሩት ተዋንያን ግን አሁንም አለመታወቃቸውን አመልክቷል፡፡
የ46 አመቷ አሜሪካዊት ሞኒካ ሊውኒስኪ፣ ከቢል ክሊንተን ጋር የፍቅር ግንኙነት በጀመረችበት ወቅት የ22 አመት ወጣት እንደነበረች ያስታወሰው ዘገባው፤ ክሊንተን በወቅቱ በ27 አመታት ያህል ይበልጧት እንደነበርም አውስቷል፡፡

ከአጠቃላዩ የአለማችን ህዝብ ሩብ ያህል ወይም 1.8 ቢሊዮን የሚጠጉ ሰዎች ለውሃ እጥረት ችግር የተጋለጡ መሆናቸውን አንድ አለማቀፍ ተቋም ባወጣው ሪፖርት አስታውቋል፡፡
ወርልድ ሪሶርስስ ኢንስቲትዩት የተባለው ተቋም ሰሞኑን ይፋ ያደረገውን ሪፖርት ጠቅሶ ዘ ጋርዲያን እንደዘገበው፤ 17 የአለማችን አገራት እጅግ ለከፋ የውሃ እጥረት የተጋለጡ ሲሆን፣ 44 አገራት ደግሞ ለከፍተኛ የውሃ እጥረት ተጋልጠው ይገኛሉ፡፡
የውሃ እጥረት በከፍተኛ ሁኔታ ከሚታይባቸው 17 የአለማችን አገራት መካከል 12ቱ በመካከለኛው ምስራቅና በሰሜን አፍሪካ የሚገኙ መሆናቸውን ያስታወቀው ሪፖርቱ፤እጅግ የከፋው የውሃ እጥረት ያጋጠማት የአለማችን ቀዳሚዋ አገር ኳታር ናት ብሏል፡፡ እስራኤል፣ ሊባኖስ፣ ኢራን፣ ዮርዳኖስ፣ ሊቢያ፣ ኩዌት፣ ሳዑዲ አረቢያ፣ ኤርትራና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ እጅግ ለከፋ የውሃ እጥረት በመጋለጥ እንደ ቅደም ተከተላቸው ከሁለተኛ እስከ አስረኛ ያለውን ደረጃ የያዙ የአለማችን አገራት መሆናቸውንም ሪፖርቱ ጠቁሟል፡፡

 የአሜሪካ የአክሲዮን ገበያ ባለፈው ሰኞ የአመቱን ከፍተኛ የዋጋ ማሽቆልቆል ማስተናገዱን ተከትሎ፣የአለማችን 500 ቢሊየነሮች በአንድ ቀን ብቻ፣ ሃብታቸው በ117 ቢሊዮን ዶላር መቀነሱን ብሉምበርግ ዘግቧል፡፡
በዕለቱ ከሃብታቸው ከፍተኛ መጠን ያለው ቅናሽ ያስተናገዱት የአማዞን ኩባንያ መስራች አሜሪካዊው ቢሊየነር ጄፍ ቤዞስ ሲሆኑ ሃብታቸው በ3.4 ቢሊዮን ዶላር ቢቀንስም፣ የአለማችን ቁጥር አንድ ባለጸጋነቱን ግን የነጠቃቸው የለም ተብሏል፡፡ ሃብታቸው በከፍተኛ መጠን ከቀነሰባቸው ሌሎች የአለማችን ቢሊየነሮች መካከል 2.7 ቢሊዮን ዶላር ያጣው የፌስቡኩ መስራች ማርክ ዙከርበርግ እንደሚገኝበት የጠቆመው ዘገባው፤18 የአለማችን ቢሊየነሮች በዕለቱ ሃብታቸው በ1 ቢሊዮን ዶላር ወይም ከዚያ በላይ መቀነሱን አክሎ ገልጧል፡፡
በሌላ ዜና ደግሞ የአይፎን አምራች የሆነው የአሜሪካው አፕል ኩባንያ፤በአለማቀፉ የሞባይል ገበያ የ2019 ሁለተኛው ሩብ አመት የሽያጭ ድርሻ ወደ 4ኛ ደረጃ ዝቅ ማለቱን ቢዝነስ ኢንሳይደር ዘግቧል፡፡ የደቡብ ኮርያው ሳምሰንግ በሩብ አመቱ 75.1 ሚሊዮን ሞባይሎችን በመሸጥ አለማቀፍ የሞባይል ሽያጭ የአንደኛ ደረጃ ላይ መቀመጡን የጠቆመው ዘገባው፤ ሁዋዌ በ58.7 ሚሊዮን ሁለተኛ፣ በአለማቀፍ ደረጃ እምብዛም የማይታወቀው ሌላኛው የቻይና ኩባንያ ኦፖ በ36.2 ሚሊዮን ሶስተኛ ደረጃን መያዛቸውን አመልክቷል፡፡
አፕል ኩባንያ እስከ ሰኔ በነበሩት ሶስት ወራት የሸጣቸው ሞባይሎች 35.3 ሚሊዮን እንደነበር ያስታወሰው ዘገባው፤ በዚህም በሽያጭ ወደ አራተኛ ደረጃ ዝቅ ሊል መገደዱን ገልጧል፡፡ በአለማቀፉ የሞባይል ገበያ ድርሻ ሳምሰንግ 23 በመቶ፣ ሁዋዌ 18 በመቶ፣ ኦፖ 13 በመቶ፣ አፕል 11 በመቶ ድርሻ መያዛቸውን የጠቆመው ዘገባው፤ ባለፉት ሦስት ወራት ለሽያጭ የበቁ ሞባይሎች ቁጥር 331.2 ሚሊዮን እንደሆነም አመልክቷል፡፡

 • በዓለም 80 ትሪሊዮን ዶላር ገደማ ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይንቀሳቀሳል
      • በየዓመቱ 19 ትሪሊዮን ዶላር የአክስዮን ድርሻ - ሽያጭና ግዥ ይፈጸማል

               “-- ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡--

              የተመረቁት በሕክምና ቢሆንም በሙያቸው የሰሩት ለጥቂት ወራት ብቻ ነው፡፡ ከዚያ በሌላ ሙያ ላይ ነው የተሰማሩት፡፡ የተለያዩ የቢዝነስና
የሥነ-ልቦና መጻሕፍት በማዘጋጀት ይታወቃሉ፡፡ የመንግሥትና የግል ተቋማትንም በቢዝነስ ሙያ ያማክራሉ፡፡ ሁለተኛ ዲግሪያቸውን በቢዝነስ
አድሚኒስትሬሽን ከአሜሪካው ሊንከን ዩኒቨርሲቲአግኝተዋል - ዶ/ር አቡሽ አያሌው፡፡ ከሁለት ሳምንት በፊት በኔክሰስ ሆቴል፣ ለንግዱ ማኅበረሰብ ስለ”ስቶክ ማርኬት” ዕውቀትና ግንዛቤ የሚያስጨብጥ የፓናል ውይይት አዘጋጅተው ነበር፡፡ በተመሳሳይ ቀንም “ኢንቨስትመንትና ስቶክ ማርኬት” በሚል ርዕስ በስቶክ ማርኬት ላይ የሚያጠነጥን መጽሐፍ አስመርቀዋል፡፡ የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ መንግስቱ አበበ፤ዶ/ር አቡሽ አያሌውን፣ ለአገራችን እንግዳ በሆነው በስቶክ ማርኬት ዙሪያ በስፋት አነጋግሯቸዋል፡፡ እነሆ፡-



             ስቶክ ማለት ምንድነው?
ስቶክ ማለት የአንድ ድርጅት የሀብት መጠን ድርሻ ማለት ነው፡፡ ሕጋዊ ስቶክ ማርኬት ደግሞ የኢንቨስትመንትና የቢዝነስ አካል የሆነ፣ ሕጋዊ የገንዘብ ሰነድ መገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ድርጅት መቶ ሚሊዮን ብር ካፒታል ቢኖረውና ከዚህ ሀብት ውስጥ 10 ሚሊዮኑን ለሌላ ሰው ቢያስተላልፍ የ10 ፐርሰንት ስቶክ አስተላለፈ ማለት ነው፡፡ ስቶኮች፤ ሼሮችም ይባላሉ፡፡ በእኛ አገር እነዚህ ሼሮች አክሲዮን እየተባሉ ይጠራሉ፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት፤ እነዚህ ሼሮች ወይም አክሲዮኖች፣ ሕጋዊነትን በጠበቀና ግልጽነትን ባዳበረ መንገድ፣ የሼሮች ሰርተፊኬቶችን ኅብረተሰቡና ነጋዴው የሚገበያዩበት ስፍራ ማለት ነው፡፡ ከእዚህም ሌላ ቦንድ በመባል የሚጠሩ የዕዳ ሰነዶችንም ይጨምራል፡፡
ስንት አይነት ስቶኮች አሉ?
እንደየ ድርጅቱ የተለያዩ ዓይነት ስቶኮች አሉ፡፡ አንዳንድ ድርጅቶች አዳጊ ናቸው፡፡ አንዳንዶች ደግሞ ግዙፍ ይሆናሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ኩባንያ ስቶኮችም አሉ:: ስለዚህ ስቶኮች እንደ ድርጅቱ ዓይነት ይለያያሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ስቶክስ፣ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ አዳጊ ድርጅት ከሆኑ ግሮውዝ ስቶክስ፣ ትልልቅ ድርጅቶች ከሆኑ ደግሞ ብሉቺፕስ ስቶክስ እንላቸዋለን፡፡ የሚዋዥቅ (ተቀያያሪ) ዋጋ ያላቸው ሲሆኑ ደግሞ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ ሌላው ደግሞ ኮመን ስቶክና ፕሪፈርድ ስቶክ ይባላሉ፡፡ አንድ ድርጅት ሆኖ ፕሪፈርድና ኮመን ስቶክ ሊኖረው ይችላል፡፡ ፕሪፈርድ ስቶክ የምንለው፣ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ የሀብት ድርሻ ዓይነት ነው፡፡ ኮመን ስቶክ ደግሞ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ ሳይሆን በስቶክ ማርኬት ደረጃ የሚሸጥና የሚገዛ የስቶክ ዓይነት ነው፡፡ በድርጅቶች ውሳኔ ላይም ድምጽ የመስጠት ዕድልን ለባለቤቶቹ ይሰጣል፡፡  
ስቶኮች የሚገዙትና የሚሸጡት የት ነው?
ይኸንን ጥያቄ በምሳሌ እንይ፡፡ ሰዎች ዕቃ መግዛት በሚፈልጉበት ጊዜ የሚሄዱት ወደ ሱፐር ማርኬት ነው እንበል፡፡ ሱፐር ማርኬት ማለት በሕግ ደረጃ፣ ፈቃድ የተሰጠው፣ በሼር ካምፓኒ ወይም በፒኤልሲ የተቋቋመ ሆኖ፣ ዋና ስራው ከሻጮች የተለያዩ ሸቀጦችን በመሰብሰብ ገዢዎች ሲመጡ፣ ሻጮች በሚተምኑት ዋጋ ልክ፣ ለገዥዎች መሸጥ ነው፡፡ ዕቃው ሳሙና፣ ምግብ፣ የባልትና ውጤት… ሊሆን ይችላል፡፡ ገዥዎች የዕቃውን ዋጋ ለገንዘብ ተቀባይዋ ይሰጡና እሷም ደረሰኝ ሰጥታቸው፣ የገዙትን ዕቃ ይዘው ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ፡፡ ስለዚህ ሱፐር ማርኬት የተለያዩ ሸቀጦች የሚሸጡበት፣ ሻጮችና ገዥዎች የሚገናኙበት ሕጋዊ ዕውቅና ያለው ሸቀጥ ማገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬት ስንልም፤ ራሱን የቻለ በሼር ኩባንያ የተቋቋመ፣ ባለቤቶች ያሉት ሕጋዊ ተቋም ነው፡፡  የዚህ ኩባንያ ዋና ዓላማ፤ የተለያዩ ድርጅቶችን የአክሲዮን ሰርተፊኬት ወይም የቦንድ ሰርተፊኬት በሚተመንላቸው የዋጋ መጠን፣ ለገዥዎች የሚሸጥበት የገንዘብ ሰነዶች ማገበያያ ተቋም ነው፡፡ በሱፐር ማርኬት ምሳሌ ብናየው፣ በሱፐር ማርኬት የሚኖሩት ሸቀጦች ሲሆኑ ስቶክ ማርኬት ስንመጣ፣ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶችና የቦንድ ሰርተፊኬቶች ይሆናሉ፡፡ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶች፣ የሀብት ድርሻ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ የቦንድ ሰርተፊኬቶች የሚባሉት ደግሞ የዕዳ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት ማለት እነዚህን ሰነዶች በሕጋዊ ማዕቀፍ በግልጽ መንገድ፣ በሻጮችና በገዥዎች መካከል የሚያገበያይ፣ በመንግስት ደረጃ ቁጥጥር የሚደረግበት ተቋም ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬትን በአገራችን ከምናውቀው የአክሲዮን ገበያ ለየት የሚያደርገው የሕግ ማዕቀፉ ነው፡፡ በስቶክ ማርኬት ተቋም ሼሩን ከአንድ ድርጅት የገዛ ሰው፣ ለሌላ ሰው መሸጥ ይችላል፡፡ ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር፣ ብዙ ግለሰቦች ከድርጅቶች ብዙ አክሲዮኖችን ገዝተዋል፡፡ ነገር ግን ለሌላ ሰው አትርፈው የሚሸጡበት መንገድ አልነበረም፡፡ ስቶክ ማርኬት ግን አትርፈው መሸጥ ያስችላቸዋል፡፡ ሌላ ደግሞ ግልጽነት ባለው መንገድ ሼራቸውን ለሌላ ሰው ማስተላለፍ ይችላሉ፡፡ ግልጽነት ባለው መንገድ ማጭበርበር ሳይኖርበት፣ ትክክለኛና ወቅታዊ የስቶክ ዋጋውን በጠበቀ መልኩ፣ ለሌሎች ሰዎች ሊተላለፍ የሚችልበት ሕጋዊ ማዕቀፍ ይኖረዋል፡፡
ሕጋዊነቱን የሚቆጣጠር ኮሚሽንም ይቋቋማል:: የአሜሪካንን የስቶክ ማርኬት  ልምድ ብንወስድ፣ የሴኩሪቲ ኤክስቼንጅ ኮሚሽን የሚባል ተቋም አላቸው፡፡ የዚህ ተቋም ዋና ዓላማ፤ የሰነዶችን ትክክለኝነት ለገዢዎችም ለሻጮችም ዋጋ ባለው መንገድ ሳይጭበረበሩ፣ ከአንዱ ወደ ሌላው የሚተላለፍበትን መንገድ የሚቆጣጠር፣ በመንግሥት የሚቋቋም ተቋም ነው፡፡ በውስጡ ልዩ ልዩ የህግ ማዕቀፎች አሉት፡፡  ሌላው ደግሞ ስቶክ ማርኬት ውስጥ የተለያዩ ፕሮፌሽናል ሰራተኞች ይሳተፋሉ:: ለምሳሌ የፋይናንስ ባለሙያዎች፣ የድርጅቶችን የሀብት መጠን ይተምናሉ፤ የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርት ያደርጋሉ፡፡ እነዚህ ሪፖርቶች በትክክለኛው ባለሙያና ተዓማኒ በሆነ መንገድ መሠራታቸው መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ በተመሳሳይ መንገድ ስቶክ ብሮከርስ (የስቶክ ደላሎች) የሚባሉም አሉ፡፡ ስቶክ የሚሸጠውም ሆነ የሚገዛው በስቶክ ብሮከሮች (ወኪሎች) በኩል ነው፡፡ እነዚህ ወኪሎች ትክክለኛ ሙያው፣ እውቀቱና ባህሪው ሊኖራቸው ይገባል፡፡ ስለዚህ እነዚህን ፕሮፌሽናሎች ሊቆጣጠር የሚችል ሌላ ተቋም ያስፈልጋል ማለት ነው፡፡ በአሜሪካ ፋይናንሻል ኢንዱስትሪ ሬጉላቶሪ ኦውቶሪቲ ይባላል:: በእኛ አገር ስቶክ ማርኬት ሲቋቋም፣ ያንኑ ስያሜ ልንወስድ እንችላለን፡፡ ወይም ደግሞ አገርኛ ስያሜ ልናወጣለት እንችላለን፡፡ ይህም ተቋም ከልዩ ልዩ ሙያ ነክ አስገዳጅ ህጐቹ ጋር ያስፈልገናል፡፡  
የስቶክ ኤክስቼንጅ መቋቋም ምን ጥቅም አለው?
ግለሰቦች ባላቸው ትንሽ ገንዘብ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ በአክሲዮን መልክ (በስቶክ) ወይም በቦንድ መልክ በመግዛት፣ አቆይተው፣ ለሌሎች ሰዎች በመሸጥ የሚያተርፉበትን መንገድ ይፈጥራል:: ለምሳሌ አንድ ሰው ቤት ቢገዛ፣ ያንን ቤት አንድ ወይም ሁለት ዓመት አቆይቶ ቢሸጠው የሚያገኘው የቤት ዋጋ ከፍታ አለ፡፡ በየዓመቱ የቤት ዋጋ ይጨምራል፡፡ ለምሳሌ ቤቱን አንድ ሚሊዮን ብር ቢገዛው፣ ከሦስት ዓመት በኋላ 1.5 ሚሊዮን ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ በዚህ መካከል 500 ሺህ ብር አተረፈ ማለት ነው፡፡
ስቶክም ላይ አንድ ሰው በ10 ሺሕ ብር የገዛውን ስቶክ፣ 6 ወር አቆይቶ በ15 ሺሕ ወይም በ20 ሺህ ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ ስለዚህ አንድ የስቶክ ማርኬት ጥቅም ባለን ገንዘብ መጠን ልክ፣ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ ከገዛን በኋላ ለሌላ ፈላጊ የምንሸጥበትን መድረክ ስለሚያመቻች፣ ሰዎች ያላቸውን ገንዘብ ኢንቨስት አድርገው ትርፍ እንዲያገኙ ይረዳቸዋል፡፡ በዋናነት ደግሞ ግለሰቦች ከድርጅቶች የሀብት ድርሻ በሚገዙበት ጊዜ ድርጅቶች ለሚያስፈልጋቸው የሥራ ማካሄጃና ማስፋፊያ ገንዘብ ለማሰባሰብ ዕድል ያገኛሉ ማለት ነው፡፡
ለምሳሌ አንድ የሳሙና ፋብሪካ ብንወስድ፣ ይህ ፋብሪካ ጥሩ እየሰራ ነው ብለን እናስብ:: ከተቋቋመ ከሦስት ዓመት በኋላ ድርጅቱን ለማሳደግ ተጨማሪ ፋብሪካ መሥራት የሚያስችል 30 ሚሊዮን ብር አስፈለገው እንበል፡፡ የድርጅቱ ካፒታል 100 ሚሊዮን ብር ቢሆን፣ ባለንብረቱ 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ ተጨማሪ ፋብሪካ በማቋቋምና ከፍተኛ ምርት በማምረት፣ ብዙ ብር ማፍራት ይችላል፡፡ ድርጅቱን በዚህ መልክ ለማስፋፋት የሚያስፈልገውን 30 ሚሊዮን ብር ለማግኘት ያለው አማራጭ 1ኛ፤ ካለው ከራሱ አውጥቶ፣ ማለትም፣ የድርጅቱን ትርፍ በመጠቀም ማስፋፋት ነው፡፡ 2ኛ፤ ከባንኮች ብድር በመውሰድ ነው፡፡ ከባንኮች ከሆነ የማበደሪያ መስፈርት አለ፡፡ ወለድ አለው፣ መያዣ ይፈልጋሉ:: የድርጅቱን ወቅታዊ የፋይናንስ አቋም ያያሉ፡። ስቶክ ማርኬትን ያየን እንደሆነ፣ 30 ሚሊዮኑን ብር ለማግኘት፣ ከ100 ሚሊዮኑ ካፒታል ውስጥ 30 ሚሊዮኑን የድርጅቱን የሀብት ድርሻ በወቅቱ በሚኖራቸው የድርጅቱ የሃብት ተመን ላይ በመንተራስ፣ በአክሲዮን መልክ ይሸጣል፡፡ 30 ሚሊዮን ሲሸጥ፣ የ30 ፐርሰንቱን ሀብት ሸጠ ማለት ነው፡፡ ሰውዬው 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ፣ ፋብሪካውን በማስፋፋት ብዙ ያመርታል ማለት ነው፡፡ ብዙ ሣሙና ባመረተ ቁጥር ወጪው ይቀንሳል፡፡ ይህንን በጋዜጣ ሕትመት ብናይ፣ ብዙ በታተመ ቁጥር የአንድ ነጠላ ጋዜጣ ዋጋው ይቀንሳል። ትንሽ ብዛት ያለው ሲታተም ዋጋው ይጨምራል፡፡
የድርጅቶች የካፒታል አቅም ባደገ ቁጥር ብዙ ማምራት ስለሚችሉ የማምረቻ  ዋጋ ይቀንሳል:: ለኅብረተሰቡ በጥሩ ዋጋ ይሸጣሉ፡፡ አቅማቸውን ስላሳደጉ ቀደም ሲል ከሚያተርፉበት በላይ ያተርፋሉ ማለት ነው፡፡ ድርጅቶች ይህንን ገንዘብ አግኝተው ሲስፋፉ፣ ተጨማሪ የሰው ኃይል ስለሚያስፈልገው፣ ለበርካታ ዜጎች የሥራ ዕድል ይፈጥራሉ ማለት ነው። ይህን ጉዳይ በአገር ደረጃ ብናይ፣ ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡ በአጠቃላይ ድርጅቶችን ያሳድጋል፣ ምርታማነታቸውን ይጨምራል፣ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል። በአገር ደረጃ የዋጋ ንረቱን (ኢንፍሌሽን) ይቀንሳል:: የአገርን ኢኮኖሚ ያሳድጋል፡፡ በኤክሰፖርት ደረጃ ተወዳዳሪነትን በማሻሻል የውጭ ምንዛሬ ምጣኔን ያሳድጋል፡፡
ስቶክ ማርኬት ከታክስ አኳያ ያለው ጥቅም ምንድነው?
ከታክስ አኳያ ካየነው፤ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ሽያጫቸውና ትርፋማነታቸው አብሮ ስለሚያድግ ለመንግስት የሚከፍሉት የታክስ መጠን ወይም የንግድ ስራ ገቢ ይጨምራል፡፡ ድርጅቶች ብዙ የሰው ኃይል በቀጠሩ ቁጥር መንግስት ከደሞዝ ታክስ የሚያገኘው ገቢ በዚያው መጠን ያድጋል:: ከላይ ለመግለጽ እንደሞከርኩት፤ ስቶክ ማርኬት ለህብረተሰቡ ሁለት ዓይነት ጥቅሞች ይሰጣል፡፡ የአክሲዮኑ እንዲሁም የቦንዱ የዋጋ መጠን ያድጋል፤ ይኼ ካፒታል ጌይን የሚባለው ነው፡፡ መንግሥት ከካፒታል ጌይን ታክስ ይወስዳል፡፡ ሁለተኛው ደግሞ ድርጅቶች አክሲዮን ለገዛቸው ሰዎች ሲያተርፉ፣ የትርፍ ክፍያ (ዲቪደንድ) ይከፍላሉ፤ ሼር የገዙ ሰዎች በዓመቱ መጨረሻ ድርጅቱ ዲቪደንድ ሲከፍላቸው፣ የዲቪደንድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ መንግስት ከዲቪደንድ የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፡፡ እንዲሁም ቦንድ የገዙ ሰዎች ደግሞ ወለድ ሲያገኙ የወለድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ በአጠቃላይ ከካፒታል ጌይን የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፤ ኢኮኖሚው  ባደገና ድርጅቶች ብዙ በሸጡና ባተረፉ ቁጥር መንግሥት የገቢ ታክስ ያገኛል፡፡ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ብዙ ሰዎችን ስለሚቀጥሩ የደሞዝ ታክስ ይጨምራል፡፡ ስለዚህ መንግስት የታክስ መሰረቱን (ቤዙን) ከማስፋት አንጻር ከፍተኛ ፋይዳ አለው፡፡ በጀቱንም ከውጭ እርዳታ ለመደጎምና ብድር ለመሸፈን የሚያደርገውን ድካምም ይቀንስለታል፡፡  
 ከአሁን ቀደም የዚህ አይነት ማርኬት ባለመኖሩ ብዙ ግለሰቦች ከተለያዩ ድርጅቶች አክሲዮን የገዙ አሉ፡፡ ለምሳ ከኢንሹራንሶች፣ ከሪል ስቴቶች፣ ከባንኮች፣ ከቢራ ፋብሪካዎች -- አክሲዮኖችን የገዙ ግለሰቦች በርካታ ናቸው፡፡ እነዚህ ግለሰቦች በድርጅቶች ውስጥ ያላቸውን ሼር መሸጥ አልቻሉም፡፡ ምክንያቱም በግልጽነት የካፒታል ጌይን አግኝተው ወይም አትርፈው ያላቸውን ሼር ማሻሻጥ የሚችል ሕጋዊ ማዕቀፍ ያለው አሰራር አልነበረም፡፡ ይኼ የስቶክ ማርኬት ያለመኖር ያመጣባቸው፣ ሀብት የማፍራት ነፃነታቸውን የነፈገ አሠራር ነው፡፡
ማንኛውም ሰው ሃብት የማፍራት ነፃነት ሊኖረው ይገባል፡፡ ብዙ የውጭ አገር ኢንቨስተሮችን ያየን እንደሆነ፣ ወደ አገሪቱ መጥተው ኢንቨስት ማድረግ ይፈልጋሉ፡፡ ኢንቨስት አድርገው ተመልሰው መውጣት ሲፈልጉ ድርሻቸውን ወይም አክሲዮኖቻቸውን ሸጠው መሄድ ይፈልጋሉ። ነገር ግን አክሲዮኖቻቸውን መሸጥ የሚያስችል የገበያ ማዕቀፍ የለም፡፡ በዚህ የተነሳ ኢትዮጵያ ውስጥ ኢንቨስት እንዲያደርጉ የሚያበረታታ ነገር የለም፡፡ ስቶክ ማርኬት ቢኖር ኖሮ ግን፣ ስቶክ ማርኬት ላይ ወይም የንግድ ድርጅቶች ላይ ኢንቨስት ማድረግ የሚፈልጉ የውጭ አገር ኢንቨስተሮች፤ለአገሪቷ የውጭ ምንዛሪ በማስገኘት ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያበረክቱ ነበር፡፡
በዓለም  ደረጃ በተደረገ ጥናት በዓመት ወደ 80 ትሪሊዮን ዶላር የሚተመን ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይገኛል፡፡ በየዓመቱ ወደ 19 ትሪሊዮን ዶላር የሚሆን የሼር ድርሻ ግዢና ሽያጭ ይከናወናል፡፡ ይህ ማለት በቅንነትና በብልሀት ልንጠቀምበት ከፈለግን በስቶክ ማርኬት ውስጥ በጣም ብዙ ሀብት አለ ማለት ነው፡፡
በስቶክ ማርኬት ዙሪያ የሚያጠነጥነውና በቅርቡ የተመረቀው መጽሐፍህ፣ ከስቶክ ማርኬት ንግድ አንፃር ምን ያግዛል?
መጽሐፉ በአማርኛ ቋንቋ የተዘጋጀ ሲሆን በስቶክ ማርኬት ሳይንስና ግብይት ዙሪያ እንዲሁም በኢንቨስትመንት አወሳሰን ሥልቶች ሰፊ ግንዛቤ ለማስጨበጥ ያግዛል፤ ህብረተሰቡም ከወዲሁ እራሱን አዘጋጅቶ እንዲጠብቅ ጉልህ ሚና ይጫወታል፡፡    

 • በዓለም 80 ትሪሊዮን ዶላር ገደማ ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይንቀሳቀሳል
      • በየዓመቱ 19 ትሪሊዮን ዶላር የአክስዮን ድርሻ - ሽያጭና ግዥ ይፈጸማል

               “-- ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡--

              የተመረቁት በሕክምና ቢሆንም በሙያቸው የሰሩት ለጥቂት ወራት ብቻ ነው፡፡ ከዚያ በሌላ ሙያ ላይ ነው የተሰማሩት፡፡ የተለያዩ የቢዝነስና
የሥነ-ልቦና መጻሕፍት በማዘጋጀት ይታወቃሉ፡፡ የመንግሥትና የግል ተቋማትንም በቢዝነስ ሙያ ያማክራሉ፡፡ ሁለተኛ ዲግሪያቸውን በቢዝነስ
አድሚኒስትሬሽን ከአሜሪካው ሊንከን ዩኒቨርሲቲአግኝተዋል - ዶ/ር አቡሽ አያሌው፡፡ ከሁለት ሳምንት በፊት በኔክሰስ ሆቴል፣ ለንግዱ ማኅበረሰብ ስለ”ስቶክ ማርኬት” ዕውቀትና ግንዛቤ የሚያስጨብጥ የፓናል ውይይት አዘጋጅተው ነበር፡፡ በተመሳሳይ ቀንም “ኢንቨስትመንትና ስቶክ ማርኬት” በሚል ርዕስ በስቶክ ማርኬት ላይ የሚያጠነጥን መጽሐፍ አስመርቀዋል፡፡ የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ መንግስቱ አበበ፤ዶ/ር አቡሽ አያሌውን፣ ለአገራችን እንግዳ በሆነው በስቶክ ማርኬት ዙሪያ በስፋት አነጋግሯቸዋል፡፡ እነሆ፡-



             ስቶክ ማለት ምንድነው?
ስቶክ ማለት የአንድ ድርጅት የሀብት መጠን ድርሻ ማለት ነው፡፡ ሕጋዊ ስቶክ ማርኬት ደግሞ የኢንቨስትመንትና የቢዝነስ አካል የሆነ፣ ሕጋዊ የገንዘብ ሰነድ መገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ድርጅት መቶ ሚሊዮን ብር ካፒታል ቢኖረውና ከዚህ ሀብት ውስጥ 10 ሚሊዮኑን ለሌላ ሰው ቢያስተላልፍ የ10 ፐርሰንት ስቶክ አስተላለፈ ማለት ነው፡፡ ስቶኮች፤ ሼሮችም ይባላሉ፡፡ በእኛ አገር እነዚህ ሼሮች አክሲዮን እየተባሉ ይጠራሉ፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት፤ እነዚህ ሼሮች ወይም አክሲዮኖች፣ ሕጋዊነትን በጠበቀና ግልጽነትን ባዳበረ መንገድ፣ የሼሮች ሰርተፊኬቶችን ኅብረተሰቡና ነጋዴው የሚገበያዩበት ስፍራ ማለት ነው፡፡ ከእዚህም ሌላ ቦንድ በመባል የሚጠሩ የዕዳ ሰነዶችንም ይጨምራል፡፡
ስንት አይነት ስቶኮች አሉ?
እንደየ ድርጅቱ የተለያዩ ዓይነት ስቶኮች አሉ፡፡ አንዳንድ ድርጅቶች አዳጊ ናቸው፡፡ አንዳንዶች ደግሞ ግዙፍ ይሆናሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ኩባንያ ስቶኮችም አሉ:: ስለዚህ ስቶኮች እንደ ድርጅቱ ዓይነት ይለያያሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ስቶክስ፣ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ አዳጊ ድርጅት ከሆኑ ግሮውዝ ስቶክስ፣ ትልልቅ ድርጅቶች ከሆኑ ደግሞ ብሉቺፕስ ስቶክስ እንላቸዋለን፡፡ የሚዋዥቅ (ተቀያያሪ) ዋጋ ያላቸው ሲሆኑ ደግሞ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ ሌላው ደግሞ ኮመን ስቶክና ፕሪፈርድ ስቶክ ይባላሉ፡፡ አንድ ድርጅት ሆኖ ፕሪፈርድና ኮመን ስቶክ ሊኖረው ይችላል፡፡ ፕሪፈርድ ስቶክ የምንለው፣ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ የሀብት ድርሻ ዓይነት ነው፡፡ ኮመን ስቶክ ደግሞ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ ሳይሆን በስቶክ ማርኬት ደረጃ የሚሸጥና የሚገዛ የስቶክ ዓይነት ነው፡፡ በድርጅቶች ውሳኔ ላይም ድምጽ የመስጠት ዕድልን ለባለቤቶቹ ይሰጣል፡፡  
ስቶኮች የሚገዙትና የሚሸጡት የት ነው?
ይኸንን ጥያቄ በምሳሌ እንይ፡፡ ሰዎች ዕቃ መግዛት በሚፈልጉበት ጊዜ የሚሄዱት ወደ ሱፐር ማርኬት ነው እንበል፡፡ ሱፐር ማርኬት ማለት በሕግ ደረጃ፣ ፈቃድ የተሰጠው፣ በሼር ካምፓኒ ወይም በፒኤልሲ የተቋቋመ ሆኖ፣ ዋና ስራው ከሻጮች የተለያዩ ሸቀጦችን በመሰብሰብ ገዢዎች ሲመጡ፣ ሻጮች በሚተምኑት ዋጋ ልክ፣ ለገዥዎች መሸጥ ነው፡፡ ዕቃው ሳሙና፣ ምግብ፣ የባልትና ውጤት… ሊሆን ይችላል፡፡ ገዥዎች የዕቃውን ዋጋ ለገንዘብ ተቀባይዋ ይሰጡና እሷም ደረሰኝ ሰጥታቸው፣ የገዙትን ዕቃ ይዘው ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ፡፡ ስለዚህ ሱፐር ማርኬት የተለያዩ ሸቀጦች የሚሸጡበት፣ ሻጮችና ገዥዎች የሚገናኙበት ሕጋዊ ዕውቅና ያለው ሸቀጥ ማገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬት ስንልም፤ ራሱን የቻለ በሼር ኩባንያ የተቋቋመ፣ ባለቤቶች ያሉት ሕጋዊ ተቋም ነው፡፡  የዚህ ኩባንያ ዋና ዓላማ፤ የተለያዩ ድርጅቶችን የአክሲዮን ሰርተፊኬት ወይም የቦንድ ሰርተፊኬት በሚተመንላቸው የዋጋ መጠን፣ ለገዥዎች የሚሸጥበት የገንዘብ ሰነዶች ማገበያያ ተቋም ነው፡፡ በሱፐር ማርኬት ምሳሌ ብናየው፣ በሱፐር ማርኬት የሚኖሩት ሸቀጦች ሲሆኑ ስቶክ ማርኬት ስንመጣ፣ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶችና የቦንድ ሰርተፊኬቶች ይሆናሉ፡፡ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶች፣ የሀብት ድርሻ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ የቦንድ ሰርተፊኬቶች የሚባሉት ደግሞ የዕዳ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት ማለት እነዚህን ሰነዶች በሕጋዊ ማዕቀፍ በግልጽ መንገድ፣ በሻጮችና በገዥዎች መካከል የሚያገበያይ፣ በመንግስት ደረጃ ቁጥጥር የሚደረግበት ተቋም ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬትን በአገራችን ከምናውቀው የአክሲዮን ገበያ ለየት የሚያደርገው የሕግ ማዕቀፉ ነው፡፡ በስቶክ ማርኬት ተቋም ሼሩን ከአንድ ድርጅት የገዛ ሰው፣ ለሌላ ሰው መሸጥ ይችላል፡፡ ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር፣ ብዙ ግለሰቦች ከድርጅቶች ብዙ አክሲዮኖችን ገዝተዋል፡፡ ነገር ግን ለሌላ ሰው አትርፈው የሚሸጡበት መንገድ አልነበረም፡፡ ስቶክ ማርኬት ግን አትርፈው መሸጥ ያስችላቸዋል፡፡ ሌላ ደግሞ ግልጽነት ባለው መንገድ ሼራቸውን ለሌላ ሰው ማስተላለፍ ይችላሉ፡፡ ግልጽነት ባለው መንገድ ማጭበርበር ሳይኖርበት፣ ትክክለኛና ወቅታዊ የስቶክ ዋጋውን በጠበቀ መልኩ፣ ለሌሎች ሰዎች ሊተላለፍ የሚችልበት ሕጋዊ ማዕቀፍ ይኖረዋል፡፡
ሕጋዊነቱን የሚቆጣጠር ኮሚሽንም ይቋቋማል:: የአሜሪካንን የስቶክ ማርኬት  ልምድ ብንወስድ፣ የሴኩሪቲ ኤክስቼንጅ ኮሚሽን የሚባል ተቋም አላቸው፡፡ የዚህ ተቋም ዋና ዓላማ፤ የሰነዶችን ትክክለኝነት ለገዢዎችም ለሻጮችም ዋጋ ባለው መንገድ ሳይጭበረበሩ፣ ከአንዱ ወደ ሌላው የሚተላለፍበትን መንገድ የሚቆጣጠር፣ በመንግሥት የሚቋቋም ተቋም ነው፡፡ በውስጡ ልዩ ልዩ የህግ ማዕቀፎች አሉት፡፡  ሌላው ደግሞ ስቶክ ማርኬት ውስጥ የተለያዩ ፕሮፌሽናል ሰራተኞች ይሳተፋሉ:: ለምሳሌ የፋይናንስ ባለሙያዎች፣ የድርጅቶችን የሀብት መጠን ይተምናሉ፤ የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርት ያደርጋሉ፡፡ እነዚህ ሪፖርቶች በትክክለኛው ባለሙያና ተዓማኒ በሆነ መንገድ መሠራታቸው መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ በተመሳሳይ መንገድ ስቶክ ብሮከርስ (የስቶክ ደላሎች) የሚባሉም አሉ፡፡ ስቶክ የሚሸጠውም ሆነ የሚገዛው በስቶክ ብሮከሮች (ወኪሎች) በኩል ነው፡፡ እነዚህ ወኪሎች ትክክለኛ ሙያው፣ እውቀቱና ባህሪው ሊኖራቸው ይገባል፡፡ ስለዚህ እነዚህን ፕሮፌሽናሎች ሊቆጣጠር የሚችል ሌላ ተቋም ያስፈልጋል ማለት ነው፡፡ በአሜሪካ ፋይናንሻል ኢንዱስትሪ ሬጉላቶሪ ኦውቶሪቲ ይባላል:: በእኛ አገር ስቶክ ማርኬት ሲቋቋም፣ ያንኑ ስያሜ ልንወስድ እንችላለን፡፡ ወይም ደግሞ አገርኛ ስያሜ ልናወጣለት እንችላለን፡፡ ይህም ተቋም ከልዩ ልዩ ሙያ ነክ አስገዳጅ ህጐቹ ጋር ያስፈልገናል፡፡  
የስቶክ ኤክስቼንጅ መቋቋም ምን ጥቅም አለው?
ግለሰቦች ባላቸው ትንሽ ገንዘብ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ በአክሲዮን መልክ (በስቶክ) ወይም በቦንድ መልክ በመግዛት፣ አቆይተው፣ ለሌሎች ሰዎች በመሸጥ የሚያተርፉበትን መንገድ ይፈጥራል:: ለምሳሌ አንድ ሰው ቤት ቢገዛ፣ ያንን ቤት አንድ ወይም ሁለት ዓመት አቆይቶ ቢሸጠው የሚያገኘው የቤት ዋጋ ከፍታ አለ፡፡ በየዓመቱ የቤት ዋጋ ይጨምራል፡፡ ለምሳሌ ቤቱን አንድ ሚሊዮን ብር ቢገዛው፣ ከሦስት ዓመት በኋላ 1.5 ሚሊዮን ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ በዚህ መካከል 500 ሺህ ብር አተረፈ ማለት ነው፡፡
ስቶክም ላይ አንድ ሰው በ10 ሺሕ ብር የገዛውን ስቶክ፣ 6 ወር አቆይቶ በ15 ሺሕ ወይም በ20 ሺህ ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ ስለዚህ አንድ የስቶክ ማርኬት ጥቅም ባለን ገንዘብ መጠን ልክ፣ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ ከገዛን በኋላ ለሌላ ፈላጊ የምንሸጥበትን መድረክ ስለሚያመቻች፣ ሰዎች ያላቸውን ገንዘብ ኢንቨስት አድርገው ትርፍ እንዲያገኙ ይረዳቸዋል፡፡ በዋናነት ደግሞ ግለሰቦች ከድርጅቶች የሀብት ድርሻ በሚገዙበት ጊዜ ድርጅቶች ለሚያስፈልጋቸው የሥራ ማካሄጃና ማስፋፊያ ገንዘብ ለማሰባሰብ ዕድል ያገኛሉ ማለት ነው፡፡
ለምሳሌ አንድ የሳሙና ፋብሪካ ብንወስድ፣ ይህ ፋብሪካ ጥሩ እየሰራ ነው ብለን እናስብ:: ከተቋቋመ ከሦስት ዓመት በኋላ ድርጅቱን ለማሳደግ ተጨማሪ ፋብሪካ መሥራት የሚያስችል 30 ሚሊዮን ብር አስፈለገው እንበል፡፡ የድርጅቱ ካፒታል 100 ሚሊዮን ብር ቢሆን፣ ባለንብረቱ 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ ተጨማሪ ፋብሪካ በማቋቋምና ከፍተኛ ምርት በማምረት፣ ብዙ ብር ማፍራት ይችላል፡፡ ድርጅቱን በዚህ መልክ ለማስፋፋት የሚያስፈልገውን 30 ሚሊዮን ብር ለማግኘት ያለው አማራጭ 1ኛ፤ ካለው ከራሱ አውጥቶ፣ ማለትም፣ የድርጅቱን ትርፍ በመጠቀም ማስፋፋት ነው፡፡ 2ኛ፤ ከባንኮች ብድር በመውሰድ ነው፡፡ ከባንኮች ከሆነ የማበደሪያ መስፈርት አለ፡፡ ወለድ አለው፣ መያዣ ይፈልጋሉ:: የድርጅቱን ወቅታዊ የፋይናንስ አቋም ያያሉ፡። ስቶክ ማርኬትን ያየን እንደሆነ፣ 30 ሚሊዮኑን ብር ለማግኘት፣ ከ100 ሚሊዮኑ ካፒታል ውስጥ 30 ሚሊዮኑን የድርጅቱን የሀብት ድርሻ በወቅቱ በሚኖራቸው የድርጅቱ የሃብት ተመን ላይ በመንተራስ፣ በአክሲዮን መልክ ይሸጣል፡፡ 30 ሚሊዮን ሲሸጥ፣ የ30 ፐርሰንቱን ሀብት ሸጠ ማለት ነው፡፡ ሰውዬው 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ፣ ፋብሪካውን በማስፋፋት ብዙ ያመርታል ማለት ነው፡፡ ብዙ ሣሙና ባመረተ ቁጥር ወጪው ይቀንሳል፡፡ ይህንን በጋዜጣ ሕትመት ብናይ፣ ብዙ በታተመ ቁጥር የአንድ ነጠላ ጋዜጣ ዋጋው ይቀንሳል። ትንሽ ብዛት ያለው ሲታተም ዋጋው ይጨምራል፡፡
የድርጅቶች የካፒታል አቅም ባደገ ቁጥር ብዙ ማምራት ስለሚችሉ የማምረቻ  ዋጋ ይቀንሳል:: ለኅብረተሰቡ በጥሩ ዋጋ ይሸጣሉ፡፡ አቅማቸውን ስላሳደጉ ቀደም ሲል ከሚያተርፉበት በላይ ያተርፋሉ ማለት ነው፡፡ ድርጅቶች ይህንን ገንዘብ አግኝተው ሲስፋፉ፣ ተጨማሪ የሰው ኃይል ስለሚያስፈልገው፣ ለበርካታ ዜጎች የሥራ ዕድል ይፈጥራሉ ማለት ነው። ይህን ጉዳይ በአገር ደረጃ ብናይ፣ ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡ በአጠቃላይ ድርጅቶችን ያሳድጋል፣ ምርታማነታቸውን ይጨምራል፣ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል። በአገር ደረጃ የዋጋ ንረቱን (ኢንፍሌሽን) ይቀንሳል:: የአገርን ኢኮኖሚ ያሳድጋል፡፡ በኤክሰፖርት ደረጃ ተወዳዳሪነትን በማሻሻል የውጭ ምንዛሬ ምጣኔን ያሳድጋል፡፡
ስቶክ ማርኬት ከታክስ አኳያ ያለው ጥቅም ምንድነው?
ከታክስ አኳያ ካየነው፤ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ሽያጫቸውና ትርፋማነታቸው አብሮ ስለሚያድግ ለመንግስት የሚከፍሉት የታክስ መጠን ወይም የንግድ ስራ ገቢ ይጨምራል፡፡ ድርጅቶች ብዙ የሰው ኃይል በቀጠሩ ቁጥር መንግስት ከደሞዝ ታክስ የሚያገኘው ገቢ በዚያው መጠን ያድጋል:: ከላይ ለመግለጽ እንደሞከርኩት፤ ስቶክ ማርኬት ለህብረተሰቡ ሁለት ዓይነት ጥቅሞች ይሰጣል፡፡ የአክሲዮኑ እንዲሁም የቦንዱ የዋጋ መጠን ያድጋል፤ ይኼ ካፒታል ጌይን የሚባለው ነው፡፡ መንግሥት ከካፒታል ጌይን ታክስ ይወስዳል፡፡ ሁለተኛው ደግሞ ድርጅቶች አክሲዮን ለገዛቸው ሰዎች ሲያተርፉ፣ የትርፍ ክፍያ (ዲቪደንድ) ይከፍላሉ፤ ሼር የገዙ ሰዎች በዓመቱ መጨረሻ ድርጅቱ ዲቪደንድ ሲከፍላቸው፣ የዲቪደንድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ መንግስት ከዲቪደንድ የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፡፡ እንዲሁም ቦንድ የገዙ ሰዎች ደግሞ ወለድ ሲያገኙ የወለድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ በአጠቃላይ ከካፒታል ጌይን የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፤ ኢኮኖሚው  ባደገና ድርጅቶች ብዙ በሸጡና ባተረፉ ቁጥር መንግሥት የገቢ ታክስ ያገኛል፡፡ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ብዙ ሰዎችን ስለሚቀጥሩ የደሞዝ ታክስ ይጨምራል፡፡ ስለዚህ መንግስት የታክስ መሰረቱን (ቤዙን) ከማስፋት አንጻር ከፍተኛ ፋይዳ አለው፡፡ በጀቱንም ከውጭ እርዳታ ለመደጎምና ብድር ለመሸፈን የሚያደርገውን ድካምም ይቀንስለታል፡፡  
 ከአሁን ቀደም የዚህ አይነት ማርኬት ባለመኖሩ ብዙ ግለሰቦች ከተለያዩ ድርጅቶች አክሲዮን የገዙ አሉ፡፡ ለምሳ ከኢንሹራንሶች፣ ከሪል ስቴቶች፣ ከባንኮች፣ ከቢራ ፋብሪካዎች -- አክሲዮኖችን የገዙ ግለሰቦች በርካታ ናቸው፡፡ እነዚህ ግለሰቦች በድርጅቶች ውስጥ ያላቸውን ሼር መሸጥ አልቻሉም፡፡ ምክንያቱም በግልጽነት የካፒታል ጌይን አግኝተው ወይም አትርፈው ያላቸውን ሼር ማሻሻጥ የሚችል ሕጋዊ ማዕቀፍ ያለው አሰራር አልነበረም፡፡ ይኼ የስቶክ ማርኬት ያለመኖር ያመጣባቸው፣ ሀብት የማፍራት ነፃነታቸውን የነፈገ አሠራር ነው፡፡
ማንኛውም ሰው ሃብት የማፍራት ነፃነት ሊኖረው ይገባል፡፡ ብዙ የውጭ አገር ኢንቨስተሮችን ያየን እንደሆነ፣ ወደ አገሪቱ መጥተው ኢንቨስት ማድረግ ይፈልጋሉ፡፡ ኢንቨስት አድርገው ተመልሰው መውጣት ሲፈልጉ ድርሻቸውን ወይም አክሲዮኖቻቸውን ሸጠው መሄድ ይፈልጋሉ። ነገር ግን አክሲዮኖቻቸውን መሸጥ የሚያስችል የገበያ ማዕቀፍ የለም፡፡ በዚህ የተነሳ ኢትዮጵያ ውስጥ ኢንቨስት እንዲያደርጉ የሚያበረታታ ነገር የለም፡፡ ስቶክ ማርኬት ቢኖር ኖሮ ግን፣ ስቶክ ማርኬት ላይ ወይም የንግድ ድርጅቶች ላይ ኢንቨስት ማድረግ የሚፈልጉ የውጭ አገር ኢንቨስተሮች፤ለአገሪቷ የውጭ ምንዛሪ በማስገኘት ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያበረክቱ ነበር፡፡
በዓለም  ደረጃ በተደረገ ጥናት በዓመት ወደ 80 ትሪሊዮን ዶላር የሚተመን ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይገኛል፡፡ በየዓመቱ ወደ 19 ትሪሊዮን ዶላር የሚሆን የሼር ድርሻ ግዢና ሽያጭ ይከናወናል፡፡ ይህ ማለት በቅንነትና በብልሀት ልንጠቀምበት ከፈለግን በስቶክ ማርኬት ውስጥ በጣም ብዙ ሀብት አለ ማለት ነው፡፡
በስቶክ ማርኬት ዙሪያ የሚያጠነጥነውና በቅርቡ የተመረቀው መጽሐፍህ፣ ከስቶክ ማርኬት ንግድ አንፃር ምን ያግዛል?
መጽሐፉ በአማርኛ ቋንቋ የተዘጋጀ ሲሆን በስቶክ ማርኬት ሳይንስና ግብይት ዙሪያ እንዲሁም በኢንቨስትመንት አወሳሰን ሥልቶች ሰፊ ግንዛቤ ለማስጨበጥ ያግዛል፤ ህብረተሰቡም ከወዲሁ እራሱን አዘጋጅቶ እንዲጠብቅ ጉልህ ሚና ይጫወታል፡፡    

የሰው ልጅ በተራራማ አካባቢዎች መኖር የጀመረው ከቅርብ አመታት ወዲህ ነው የሚለውን ሳይንሳዊ መላ ምት የሚያፈርስ ነው የተባለ የጥናት ውጤት፣ አለማቀፍ ሚዲያዎችንና ባለሙያዎችን በእጅጉ እያነጋገረ ነው፡፡
የሰው ልጅ በተራራ ላይ ይኖር የነበረው ከ12 ሺህ ዓመታት ወዲህ ነው የሚሉ የምርምር ውጤቶች በስፋት መኖራቸውን የሚያወሱት በጥናቱ የተሳተፉት ፕሮፌሰሮች፤ ለዚህም በአስረጅነት የሚቀርበው በቻይና ሂማሊያ ተራራ ላይ ቲቤታውያን ኖረዋል የሚለው እንደ መጀመሪያ ግኝት ይቆጠር ነበር ብለዋል፡፡
በባሌ ተራራ ላይ ከ31 ሺህ እስከ 47 አመት በፊት ሰዎች በረዶና ቅዝቃዜን ተቋቋመው ይኖሩ ነበር የሚለው ሰሞነኛው የጥናት ውጤት፤ የኢትዮጵያን የሰው ዘር መገኛነትና ሰዎች ከጥንት ጀምሮ ይኖሩበት እንደነበር ተጨማሪ ማረጋገጫ ነው ተብሏል፡፡ የባሌ ተራራ በተደጋጋሚ የሰው ልጅ ይኖርበት የነበረ ቦታ መሆኑን የሚያረጋግጡ ግኝቶች መካተታቸውን ጥናቱን አስመልክቶ የቀረቡ ዘገባዎች አመልክተዋል::
እንስሳትና ሰዎች ይኖሩበት እንደነበር የሚያመላክቱ ቅሪት አካሎች በብዛት በምርምሩ እንደተገኙም ተጠቁሟል፡፡  
ጥንታዊ የሰው ልጅ በዝቅተኛ ቦታዎች (ሞቃታማ) ይኖር ነበር የሚለውን አለማቀፍ ተቀባይነት ያለውን ጥናት የሚያፈርስ ነው የተባለው ይህ የባሌው ግኝት፤ ለኢትዮጵያም ተጨማሪ አለማቀፍ እውቅናን የሚያጎናጽፍ እንደሚሆን ተገምቷል፡፡  

Page 2 of 440